Jutro Niedziela – III Adwentu C

Konkret to słowo-klucz do niedzieli Gaudete, Raduj się

ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

PUNKT WYJŚCIA


III NIEDZIELA ADWENTU • Rok C • Niedziela Gaudete • KOLOR: różowy • KOLEKTA: Modlimy się, abyśmy z radością obchodzili tajemnicę naszego zbawienia • CZYTANIA: Księga Sofoniasza 3,14-18a • Psalm Iz 12,2-6 • List św. Pawła Apostoła do Filipian 4,4-7 • Ewangelia wg św. Łukasza 3,10-18

 

CHMURA SŁOWA •

cs4

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Księgi Sofoniasza

(So 3,14-18a)

Wyśpiewuj, Córo Syjońska! Podnieś radosny okrzyk, Izraelu! Ciesz się i wesel z całego serca, Córo Jeruzalem! Oddalił Pan wyroki na ciebie, usunął twego nieprzyjaciela: król Izraela, Pan, jest pośród ciebie, nie będziesz już bała się złego. Owego dnia powiedzą Jerozolimie: Nie bój się, Syjonie! Niech nie słabną twe ręce! Pan, twój Bóg jest pośród ciebie, Mocarz - On zbawi, uniesie się weselem nad tobą, odnowi swą miłość, wzniesie okrzyk radości, (jak w dniu uroczystego święta).

Oto Słowo Boże

[01][02]

PIERWSZE CZYTANIE

Pan pośród ciebieSof 3,14-18a

Sofoniasz kieruje do Jerozolimy wezwanie, by zaintonować radosny hymn. Dlaczego? Powód jest jeden, ale wystarczający: Z nami jest Pan

KSIĘGA SOFONIASZA • AUTOR: Sofoniasz, CZAS: VII w. przed Chr.
KATEGORIA: wyrocznia prorocka


OSTATNI ZRYW • Jego imię Sefanja oznacza dosłownie: Jahwe chroni. Prorok Sofoniasz działa w  Królestwie Południowym w VII w., prawodopodobnie za czasów jednego z najbardziej pogańskich królów, Manassesa (640-630). Przedstawia się jako syn Kusziego, być może jest etiopskiego pochodzenia • Jego księga to niemal w całości zapowiedź nadchodzącego Dnia Jahwe, kary i sądu, która spadnie na narody pogańskie oraz Jerozolimę. Orędzie Sofoniasza piętnujące kulty pogańskie i niesprawiedliwość przyniosło skutek przygotowując reformę religijną kraju za czasów następcy Manassesa, Jozjasza (622). Był to ostatni zryw Królestwa Judy przed pogrążeniem się w chaos i ostatecznym rozbiciem przez Babilończyków w 587 r.

OBIETNICA ZBAWIENIA • Księga Sofoniasza to zaledwie trzy rozdziały. Trzeci rozdział zapowiada sąd Boży nad Jerozolimą (>> 3,1-8). Po nim pojawiają się obietnice zbawienia skierowane do Reszty Izraela oraz narodów pogańskich (>> 3,9-20). Księga kończy się zapowiedzią zgromadzenia Reszty Izraela (>> 3,20) • Przypuszcza się, że ostatnia część zawierająca obietnice mesjańskie (>> 3,9-20) powstała już na Wygnaniu w Babilonii.

PIEŚŃ JEROZOLIMY • Podczas Wygnania Izraelici zadawali sobie dramatyczne pytanie o to, czy Bóg jest nadal z nimi, czy też definitywnie ich porzucił. Dzisiejsze czytanie to fragment proroctwa, które jest na to odpowiedzią • Usłyszymy wezwanie skierowane do Jerozolimy, która razem z Izraelem ma zaintonować radosny hymn. Powodem radości jest Bóg, który mieszka pośrodku niej, oddalając od niej wszystkich wrogów. On Mocarz i Zbawiciel zabiera od swojej ukochanej wszelką niedolę.

 

JESZCZE O PIERWSZYM CZYTANIU


Fragment, który czytamy, pochodzi z okresu Wygnania w Babilonii, gdzie Izraelici zadają sobie dramatyczne pytanie o to, czy Bóg definitywnie ich porzucił • Pan stwierdza coś wprost przeciwnego. Jest ze swoim ludem w obcej ziemi; jest nawet jeśli nie ma tam Jego świątyni; mieszka pośród narodu grzeszników, cierpiącego konsekwencje swoich buntów. Jego obecność daje bezpieczeństwo, odsuwa lęk i obiecuje pokonać wrogów. Oni wezwani są do radości, którą daje odkrycie, że Pan jest z nimi.

 

TRANSLATOR


• Pan, twój Bóg jest pośród ciebie, Mocarz – On zbawi, uniesie się weselem nad tobą, odnowi swą miłość, wzniesie okrzyk radości (Sof 3,17) • Tłumaczenie, które mamy w większości współczesnych przekładów idzie za poprawką Septuaginty i Peszitty, które zamiast od hebr. rdzenia harasz (być cichym, głuchym, bez słów) tłumaczą od hadasz, odnowić. Gdybyśmy jednak spróbowali odnieść się do oryginalnego rdzenia, chodzić może o Boga, który nie posiada się z radości, nie znajduje słów, aby wyrazić swą radość

 

CYTATY


Sofoniasz pokazuje powody do radości: Pan oddalił wyroki na ciebie, usunął twego nieprzyjaciela
I jeszcze: Pan jest pośród ciebie
A najważniejsze: Pan daje zbawienie

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

(Ps: Iz 12,2-6)

REFREN: Głośmy z weselem, Bóg jest między nami.

Oto Bóg jest moim zbawieniem, będę miał ufność i bać się nie będę. Bo Pan jest moją mocą i pieśnią, On stał się dla mnie zbawieniem.

Wy zaś z weselem czerpać będziecie wodę ze zdrojów zbawienia. Chwalcie Pana, wzywajcie Jego imienia, dajcie poznać Jego dzieła między narodami, przypominajcie, że wspaniałe jest imię Jego.

Śpiewajcie Panu, bo uczynił wzniosłe rzeczy, niech to będzie wiadome po całej ziemi. Wznoś okrzyki i wołaj z radości, mieszkanko Syjonu, bo wielki jest pośród ciebie, Święty Izraela.

[01][02]

 

PSALM

Pan jest pieśnią Iz 12,2-6

Nieczęsto się zdarza, by psalm responsoryjny nie pochodził z Księgi Psalmów. Dziś usłyszymy psalm wdzięczności z Księgi Izajasza

KSIĘGA: Izajasza • AUTOR: Izajasz • CZAS POWSTANIA: ok. 700 przed Chr. • KATEGORIA: mowa prorocka • KTO MÓWI: prorok (w imieniu Boga) • ADRESAT: Szebna


PSALM U IZAJASZA • Psalm, który usłyszymy, nie pochodzi z Księgi Psalmów, lecz z Księgi Izajasza. Przypomnijmy, że to pierwsza spośród ksiąg tzw. “proroków większych”. Składa się z 66 rozdziałów. Chociaż całą księgę cechuje jedność teologiczna, zwykle dzieli się ją na trzy oddzielne części. Pierwsza część (rozdziały 1-39) dotyczy Izraela przed wygnaniem, bliskiego upadku z powodu niewierności. Autorem jest sam Izajasz. Chronologicznie sytuuje się ona pomiędzy rokiem 740 (powołanie Izajasza) i 701 – oblężenie Jerozolimy przez Sennacheryba. Izajasz krytykuje w niej Chronologicznie sytuuje się ona pomiędzy rokiem 740 (powołanie Izajasza) i 701 – oblężenie Jerozolimy przez Sennacheryba. Mowy prorockie w tej części, w przeciwieństwie do pozostałych, mają charakter srogich, surowych upomnień. Izajasz krytykuje niesprawiedliwości i wyzysk mnożące się w bogacącym się Królestwie Judy.

KSIĘGA EMMANUELA • W pierwszej części księgi, czyli tej autorstwa samego Izajasza, znajdujemy też wiele proroctw mesjańskich, zapowiadających przyjście idealnego króla. Fragment ten nosi nazwę Księgi Emmanuela (>> Iz 6-12). U jej końca został włączony psalm, pełniący rolę zakończenia Księgi Emmanuela.

PSALM OD IZAJASZA • To właśnie ten psalm usłyszymy w liturgii. Usłyszymy hymn wdzięczności udręczonego człowieka, któremu Bóg pomógł i którego wyzwolił • Zwróćmy uwagę na powody do radości, które wymienia autor psalmu

 

TWEETY


Powody do radości według Izajasza:  Bóg jest moim zbawieniem
Oraz: uczynił wzniosłe rzeczy
Izajasz jednomyślny z Sofoniaszem: Wielki jest pośród ciebie, Święty Izraela

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst II czytania

(Flp 4,4-7)

Radujcie się zawsze w Panu; jeszcze raz powtarzam: radujcie się! Niech będzie znana wszystkim ludziom wasza wyrozumiała łagodność: Pan jest blisko! O nic się już zbytnio nie troskajcie, ale w każdej sprawie wasze prośby przedstawiajcie Bogu w modlitwie i błaganiu z dziękczynieniem! A pokój Boży, który przewyższa wszelki umysł, będzie strzegł waszych serc i myśli w Chrystusie Jezusie.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

DRUGIE CZYTANIE

Pawłowe rady Flp 4, 4-7

Radość nie zależy od zdrowia, powodzenia, czy sukcesu. Paweł wzywa do radości, kiedy sam siedzi w więzieniu

LIST DO FILIPIAN NADAWCA: św. Paweł • SKĄD: Rzym, Efez lub Cezarea • DATA: 54–57 r. (Efez), 57–59 r. (Cezarea) lub 60–64 r. (Rzym) • ADRESACI: mieszkańcy Filippi


Z WIĘZIENIA • Pisząc list do mieszkańców Filippi, Paweł przebywał pod strażą pretorianów. Straż ta miała za zadanie z jednej strony bronić go, a z drugiej nadzorować wykonywanie kary. Więzienie nie miało ścisłego reżimu, skoro Paweł mógł otrzymywać wieści z Filippi, przyjmować gości, otrzymywać dary, czy też posyłać współtowarzyszy z listami • W krótkim, czterorozdziałowym liście do Filipian brak systematycznej teologii, znanej z innych dzieł św. Pawła • To raczej list-podziękowanie za wsparcie i serdeczność okazaną mu przez wspólnotę • Apostoł zapewnia Flipian, że misja głoszenia Ewangelii pomimo jego uwięzienia nie została wstrzymana, a on sam ma się dobrze • W liście odnajdujemy jeden z najdojrzalszych opisów cierpienia Pawła łączącego się z Krzyżem Pana oraz przejmujące wezwanie do radości w Panu pośród przeciwności

PAWEŁ O RADOŚCI • W Liście do Filipian szczególnie często pojawia się motyw radości. Wiąże się ona z postępami wspólnoty w wierze (>>1,3-5), z poczuciem sensu życia Pawła, które jest ukierunkowane na niebo (>>1,20-21) i które ma być miłą ofiarą dla Pana (>>2,17-18). Radość, do której apostoł wzywa wspólnotę, wypływa wreszcie z bliskości Pana (>>4,4)

ZANIM USŁYSZYSZ • Radość – związana z niedzielą Gaudete – Czytanie, które usłyszymy, to druga część Pawłowej egzorty, składającej się z trzech wezwań • Po pierwsze, Paweł zachęca do porzucenia wszelkich trosk i przedstawiania wszystkiego Panu w ufnych modlitwach i dziękczynieniu. Nagrodą za to jest pokój Chrystusowy, którego żadna ludzka troska dać nie może • Po drugie, wzywa do skupienia swych myśli to tym, co prawdziwe, czyste i szlachetne • Po trzecie, przynagla wspólnotę do wprowadzania w życie jego nauki.

 

JESZCZE O DRUGIM CZYTANIU


To motyw, który szczególnie mocno wiąże drugie czytanie z pierwszym.

Radość chrześcijanina to radość przeżywana ZAWSZE, to radość pośród przeciwności, radość przekraczająca ten świat. Paweł pisze te słowa przebywając w więzieniu; pisze do wspólnoty, która zmaga się z prześladowaniami dla Ewangelii. Według niego, nie ma lepszej okazji od tej, wyrazić autentyczną chrześcijańską radość. Nie zależy ona od okoliczności zewnętrznych, zdrowia, powodzenia, sukcesu, uznania innych. Jej korzenie tkwią głęboko w Bogu. Każda przeciwność zbliża do Niego, daje okazję do bycia jak Jego Syn, do bycia coraz bardziej jego dzieckie.

 

TRANSLATOR

Niech będzie znana wszystkim ludziom wasza wyrozumiała łagodność (Flp 4,5) • Łagodność, gr. epieikes/epieikeia to dosłownie: rezygnacja ze swojego, tolerancja, ustępowanie z wykorzystania w pełni swoich praw – ze względu na drugiego • Według Pawła cechowała ona samego Chrystusa (>> 2 Kor 10,1), który zrezygnował ze swojej mocy, użycia siły i dokonania surowego sądu, przychodząc do nas jako Pan pełen miłosierdzia

O nic się zbytnio nie troskajcie (Flp 4,6) • W oryginale bez “zbytnio” i po prostu: o nic się nie troszczcie

• W każdej sprawie wasze prośby przedstawiajcie Bogu w modlitwie i błaganiu z dziękczynieniem (Flp 4,6) • W oryginale ciekawiej: W każdej modlitwie i błaganiu z dziękowaniem prośby wasze niech dadzą się poznać względem Boga

 

LINKI


O nic się zbytnio nie troskajcie (Flp 4,6)
Mt 6,25: Nie martwcie się o swoje życie, o to, co macie jeść i pić, ani o swoje ciało, czym się macie przyodziać… Kto z was, martwiąc się, może choćby jedną chwilę dołożyć do wieku swego życia? A o odzienie czemu się martwicie?… Nie martwcie się zatem i nie mówcie: co będziemy jedli? Co będziemy pili? Czym będziemy się przyodziewali? Bo o to wszystko poganie zabiegają. Przecież Ojciec wasz niebieski wie, że tego wszystkiego potrzebujecie

 

CYTATY


Św. Paweł o tym, dlaczego warto się radować: Pan jest blisko!
Paweł o tym, co jest ponad ludzki umysł: Pokój Boży, który przewyższa wszelki umysł, będzie strzegł waszych serc i myśli

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii według świętego Łukasza

(Łk 3,10-18)

Pytały go tłumy: Cóż więc mamy czynić? On im odpowiadał: Kto ma dwie suknie, niech (jedną) da temu, który nie ma; a kto ma żywność, niech tak samo czyni. Przychodzili także celnicy, żeby przyjąć chrzest, i pytali go: Nauczycielu, co mamy czynić? On im odpowiadał: Nie pobierajcie nic więcej ponad to, ile wam wyznaczono. Pytali go też i żołnierze: A my, co mamy czynić? On im odpowiadał: Nad nikim się nie znęcajcie i nikogo nie uciskajcie, lecz poprzestawajcie na swoim żołdzie. Gdy więc lud oczekiwał z napięciem i wszyscy snuli domysły w sercach co do Jana, czy nie jest Mesjaszem, on tak przemówił do wszystkich: Ja was chrzczę wodą; lecz idzie mocniejszy ode mnie, któremu nie jestem godzien rozwiązać rzemyka u sandałów. On chrzcić was będzie Duchem Świętym i ogniem. Ma On wiejadło w ręku dla oczyszczenia swego omłotu: pszenicę zbierze do spichlerza, a plewy spali w ogniu nieugaszonym. Wiele też innych napomnień dawał ludowi i głosił dobrą nowinę. Oto Słowo Pańskie

[01][02]

EWANGELIA

Konkret Łk 3,10-18

„Co mamy czynić?” pytają Jana celnicy i żołnierze. Przejęci są jego słowami, że nawrócenie to konkret: przejawia się w postawie

EWANGELISTA: św. Łukasz • CZAS POWSTANIA: 70-80 r.

KATEGORIA: wydarzenie • MIEJSCE: brzegi Jordanu • CZAS: 27–28 r. • BOHATEROWIE: Jan Chrzciciel, Izraelici  • WERSJE: (II część) Mt 3,11-12, Mk 1,7-8, J 1,24-28

KROK PRZED JEZUSEM • Św. Łukasz najdokładniej opowiedział wczesne dzieciństwo Jezusa. Pierwsze dwa rozdziały jego ewangelii to tzw. Ewangelia Dzieciństwa • Jednak wbrew pozorom uwaga skupiona jest w nich nie tylko na Jezusie, ale w równym stopniu na Janie Chrzcicielu. U Łukasza Jan Chrzciciel poprzedza w każdym wydarzeniu Jezusa: najpierw następuje  zapowiedź narodzin Jana Chrzciciela, podobnie z opisem wydarzeń związanych z ich narodzeniem obrzezaniem. Podobnie rzecz się ma w trzecim rozdziale: opisana jest tam działalność Jana Chrzciciela, który poprzedza i zapowiada Jezusa.

BEZ USPRAWIEDLIWIEŃ • W zeszłym tygodniu słyszeliśmy początek trzeciego rozdziału: ukazywał już dorosłego Jana, który na pustyni głosił chrzest nawrócenia dla odpuszczenia grzechów. Dziś usłyszymy dalszy ciąg, ale z wyjątkiem pominiętych wersetów 7-9  • Ten fragment ukazuje ważny kontekst: mówi o reakcji Jana na przychodzące tłumy: Kto wam pokazał, jak uciec przed nadchodzącym gniewem? – pyta przychodzących Jan, nazywając ich ostro: Plemię żmijowe. Nie próbujcie sobie wmawiać: “Abrahama mamy za ojca”.

JAN ODPOWIADA • Dzisiejsza Ewangelia pokazuje reakcję tłumów na gniew Jana i na jego słowa: Nie próbujcie sobie wmawiać… Na ich liczne pytania: co mamy czynić? Jan odpowiada konkretnie każdej grupie społecznej • Zwróćmy uwagę jednak i na to, że w ich sercach pobrzmiewa również inne: czy Jan jest Mesjaszem.

 

WERSJE


• Odpowiedzi Jana na pytania, co czynić, nie znajdziemy w pozostałych Ewangeliach. To oryginalny fragment Łukasza

• Druga część ma swoje wersje u wszystkich pozostałych Ewangelistów

 

JESZCZE O EWANGELII

W dzisiejszej Ewangelii nie pada co prawda słowo radość. Mimo to Jana Chrzciciela można nazwać prorokiem adwentowej radości

• Po pierwsze, jej źródło tkwi w bliskim, nadchodzącym już Jezusie, którego Chrzciciel głosi (Pan jest pośród was – prorok Sofoniasz, Pan jest blisko – Paweł).

• Po drugie, autentyczna radość życia rodzi się z nawrócenia. Tłumom przychodzącym z pytaniem, co mają czynić, Jan nakazuje dzielić się z innymi, nie wykorzystywać ich i nie nadużywać wobec bliźnich swojej siły. We wskazaniach Chrzciciela słychać zapowiedź wezwania Pawła do łagodności, nie wykorzystywaniu swej siły i pozycji, na wzór Jezusa.

• Jan dodaje jeszcze jeden ważny element adwentowej radości – bycie drugim: Wyznaje, że nie jest Mesjaszem, a wobec nadchodzącego Pana, nie jest mu godzien rozwiązać rzemyka u sandałów. Zdejmowanie sandałów z nóg Pana to obowiązek sługi. Jan nie czuje się godnym nawet tego miana. To także gest zarezerwowany dla małżonków. Jan może sugerować, że Izrael nie należy do niego, lecz do jedynego Pana młodego, do Jezusa. Dalej stwierdzi, że jego radość dochodzi do szczytu patrząc jak Jezus rośnie, a on, jego sługa, się umniejsza. Jan uczy radości, która płynie z bycia drugim, ustępowania pierwszego miejsca Jezusowi.

 

TWEETY





 

STO SŁÓW


Bardzo często nie widzimy powodów do radości. Nie dlatego, że ich nie ma, lecz dlatego, że z powodu rutyny zatracamy zdolność ich dostrzegania. Nie widząc ich w szarości codziennego życia, próbujemy ją zastąpić emocjonalnym hałasem.

Dzisiejsza Liturgia Słowa pomaga nam raz jeszcze, ze świeżością, zobaczyć coś, co przestaliśmy już widzieć. I Sofoniasz (PIERWSZE CZYTANIE), i Izajasz (PSALM), i św. Paweł (DRUGIE CZYTANIE) pokazują konkretne powody, dlaczego warto się cieszyć. Najważniejszy jest ten: Pan jest pośród Ciebie. Niewiele trzeba, by sobie to uświadomić, a w efekcie radość przychodzi sama.

Ale tym, co w pierwszej kolejności łączy wszystkie dzisiejsze czytania, jest – jeszcze przed radością konkret. Czytania i psalm konkretnie ukazują, powody do radowania się, a Jan Chrzciciel w EWANGELII mówi, co konkretnie zrobić, by się nawrócić. Wiara to nie kwestia tego, jakim się kto urodził, lecz przejawia się poprzez decyzje i wybory.

Konkret – to jest klucz do przeżywanej dziś niedzieli Gaudete, Raduj się.

 

 


Jeśli podobają Ci się nasze artykuły, możesz nas wesprzeć:

Wesprzyj nas
ks. Przemysław Śliwiński

ks. Przemysław Śliwiński

Kapłan Archidiecezji Warszawskiej. Pochodzi z Lubawy. Ukończył studia specjalistyczne na Wydziale Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Santa Croce w Rzymie. Jesienią 2013 roku, objął stanowisko rzecznika prasowego Archidiecezji Warszawskiej oraz dyrektora Archidiecezjalnego Centrum Informacji. Wykłada edukację medialną w Wyższym Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Warszawie. Na Stacji7.pl jest autorem wielu artykułów oraz popularnego cyklu Jutro Niedziela.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Marcin Kowalski

ks. Marcin Kowalski

Doktor nauk biblijnych, wykładowca KUL oraz WSD w Kielcach. Sekretarz czasopism biblijnych The Biblical Annals oraz Verbum Vitae. Uczestnik programów radiowych i telewizyjnych popularyzujących Biblię: W Namiocie Słowa, Szukając Słowa Bożego, Telewizyjny Uniwersytet Biblijny (Radio Maryja i Telewizja Trwam). Moderator Dzieła Biblijnego Diecezji Kieleckiej.

Zobacz inne artykuły tego autora >
Show comments
ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

Jutro Niedziela – II Adwentu C

Nie ma sytuacji bez wyjścia. Jeśli go nie widać, pokaże je Bóg

ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

PUNKT WYJŚCIA


II NIEDZIELA ADWENTU • Rok C • KOLOR: fioletowy • KOLEKTA: Modlimy się, aby troski doczesne nie przeszkadzały nam w dążeniu na spotkanie z Chrystusem lecz nadprzyrodzona mądrość kształtowała nasze czyny CZYTANIA: Księga Barucha 5, 1-9 • Psalm 126 (125), 1-2ab. 2cd-4. 5-6 (R.: 3) • List Św. Pawła Apostoła do Filipian 1, 4-6. 8-1 • Ewangelia wg św. Łukasza 3, 1-6

 

• CHMURA SŁOWA •

wordle 2

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Księgi Barucha

(Ba 5, 1-9)

Złóż, Jeruzalem, szatę smutku i utrapienia swego, a przywdziej wspaniałe szaty chwały, dane ci na zawsze przez Pana. Oblecz się płaszczem sprawiedliwości, pochodzącej od Boga, włóż na głowę swą koronę chwały Przedwiecznego! Albowiem Bóg chce pokazać wspaniałość twoją wszystkiemu, co jest pod niebem. Imię twe u Boga na wieki będzie nazwane: Pokój sprawiedliwości i chwała pobożności! Podnieś się, Jeruzalem! Stań na miejscu wysokim, spojrzyj na Wschód, zobacz twe dzieci, zgromadzone na słowo Świętego od wschodu słońca aż do zachodu, rozradowane, że Bóg o nich pamiętał. Wyszli od ciebie pieszo, pędzeni przez wrogów, a Bóg przyprowadzi ich niesionych z chwałą, jakby na tronie królewskim. Albowiem postanowił Bóg zniżyć każdą górę wysoką, pagórki odwieczne, doły zasypać do zrównania z ziemią, aby bezpiecznie mógł kroczyć Izrael w chwale Pana. Na rozkaz Pana lasy i drzewa pachnące ocieniać będą Izraela. Z radością bowiem poprowadzi Bóg Izraela do światła swej chwały z właściwą sobie sprawiedliwością i miłosierdziem.

Oto Słowo Boże

[01][02]

PIERWSZE CZYTANIE

Złóż szatę smutku! Ba 5,1-9

Tak mówi Bóg do kobiety, która straciła męża i dzieci. Obiecuje ich powrót i mówi, że znów stanie się Oblubienicą. Tą kobietą jest… Jerozolima

KSIĘGA: Barucha • AUTOR: Baruch i anonimowy Izraelita • CZAS POWSTANIA: VI——III w. przed Chr.
KATEGORIA:
pieśń


BARUCH • Między dwiema monumentalnymi księgami prorockimi Starego Testamentu – Jeremiasza i Ezechiela – kryją się dwie krótkie księgi: Lamentacje i Księga Barucha. Autorem drugiej z nich jest Baruch, przyjaciel i sekretarz Jeremiasza. Od niego na pewno pochodzą dwa pierwsze rozdziały, a pozostałe? Nie do końca wiadomo. Do naszych czasów księga zachowała się jedynie w języku greckim, stąd brak jej w hebrajskim kanonie pism świętych. Po powrocie z wygnania babilońskiego dzieło było prawdopodobnie używane przez wspólnotę podczas liturgii pokutnej • Na księgę składają się • modlitwa pokutna w stylu synagogalnym (>> Ba 1,15-3,8), • nauka o Prawie (>> Ba 3,9 – Ba 4,4), • wyznanie Jerozolimy (>>Ba 4,5 – Ba 5,9) oraz • list Jeremiasza o marności bożków (>> Ba 6).

DIALOG JEROZOLIMY Z BOGIEM • Wyznanie Jerozolimy, trzecia część księgi, to pieśń pełna narzekania i nadziei. Cechą charakterystyczną jest niezwykła forma literacka utworu (zwana personifikacją): to pieśń nie człowieka, nie wspólnoty, lecz Jerozolimy, miasta. Jerozolima jest cierpiącą kobietą – wdową opuszczoną przez Boga i matką opuszczoną przez dzieci • Pierwsza część to jej pieśń, lament pełen bólu i narzekania: Zostałam opuszczona z powodu grzechów dzieci moich – wyznaje. Dzieci to mieszkańcy Jerozolimy, którzy opuścili Jerozolimę w wyniku niewoli babilońskiej • W drugiej części przemawia Bóg. Odpowiada na lament Jerozolimy, kierując ku niej słowo pocieszenia i nadziei.

ZANIM USŁYSZYSZ • To właśnie drugą część pieśni – pocieszającą odpowiedź Boga – usłyszymy w dzisiejszym czytaniu. Zwróćmy uwagę, że Bóg zwraca się do Jerozolimy niczym do osoby • Jerozolima w pieśni Barucha symbolizuje człowieka smutnego • Pierwsze czytanie mówi o wyjściu dla tych, którzy są pogrążeni w smutku.

 

JESZCZE O PIERWSZYM CZYTANIU


Z WDOWY MATKĄ

• W pierwszej części pieśni (>>Ba 4,9-37) Jerozolima stała się wdową, opuszczoną przez Boga, doświadczającą rozproszenia swych dzieci: Bóg zasmucił mnie bardzo, widzę bowiem niewolę moich synów i córek… Niech nikt się nie śmieje, żem wdowa i opuszczona przez wielu. Zostałam opuszczona z powodu grzechów dzieci moich.

• Tymczasem Bóg każe swojej małżonce podnieść oczy i patrzeć, jak wracają do niej jej dzieci: Spojrzyj na wschód, zobacz twe dzieci… wyszli od ciebie pieszo, pędzeni przez wrogów, a Bóg przyprowadzi ich niesionych z chwałą, jakby na tronie królewskim • Jerozolima z wdowy staje się znów płodną matką.

 

NOWE SZATY KRÓLOWEJ

• W pierwszej części pieśni Jerozolimy – opuszczonej przez dzieci matki – symbolem jej smutku były żałobne szaty: • Ja zaś sama i opuszczona zostać muszę. Zdjęłam szatę pokoju, a przyoblekłam się w wór… (Ba 4, 20)

• Zanim Jerozolima doczeka powrotu swoich dzieci, Bóg chce, aby przestała wspominać swoją tragiczną przeszłość, kontemplować upadki i nieszczęścia: Złóż, Jeruzalem, szatę smutku i utrapienia swego • Bóg chce, żeby rzuciła Mu to wszystko do stóp, ubierając zamiast tego nową szatę: Przywdziej wspaniałe szaty chwały • Otrzymuje koronę, znak królewskiej godności, oraz nowe imię: Włóż na głowę swą koronę chwały Przedwiecznego… Imię twe u Boga, na wieki będzie nazwane: «Pokój sprawiedliwości i chwała pobożności!»

 

ZWRÓĆ UWAGĘ


• Smutek, w którym pogrążona była Jerozolima, odbierał jej prawo do miłości i poczucie własnej wartości. Sączył jej do serca słowa o opuszczeniu przez wszystkich, także przez Boga. Uczynił z niej bezpłodną, zastygłą w rozpamiętywaniu swej przeszłości pustynię. Można śmiało powiedzieć, że szata żałobna, w którą przybrała się Jerozolima, nie została utkana ludzkimi rękoma.

• Bóg chce, aby jego Jerozolima przybrała na siebie szatę czystego piękna (gr. euprepeia), które pochodzi od samego Pana, promieniuje z Jego chwały (Ba 5,1b).

• Jerozolima – opuszczona matka – symbolizuje każdego z nas pogrążonego w smutku. Bóg przypomina, że w Jego oczach każdy człowiek pozostaje wciąż piękny. Nosi w sobie blask Bożej chwały, którego nie jest w stanie odebrać mu żadna życiowa okoliczność, złość innych i prześladowania. Ta szata jest dana na zawsze, ponieważ jest to szata nieodwołalnej Bożej miłości • Bóg nie godzi się na to, aby smutek wysysał życie z jego dzieci. Przychodzi, aby nas z Niego wyrwać, uwalniając piękno i życie zamknięte w nas. Pokazuje wyjście ze smutku – tym wyjściem jest Jego nieodwołalna miłość

 

TRANSLATOR


• Zdejmij, Jeruzalem, szatę smutku i utrapienia swego, a przywdziej wspaniałe szaty chwały, dane ci na zawsze przez Pana (Ba 5,1) • tekst grecki mówi o Jerozolimie, która zamiast szaty żałoby i prześladowań, złego traktowania (kakosis) ma ubrać na siebie dosłownie “czyste piękno” (euprepeia) wiecznej Bożej chwały.
• Włóż na głowę swą koronę chwały Przedwiecznego! (Ba 5,2) • Gr. mitra oznacza zawój bądź turban, które nie są właściwym okryciem głowy kobiety. Być może chodzi o diadem, koronę, jaką podczas ceremonii zaślubin na Bliskim Wschodzie zakłada się na głowę małżonki. Bóg ponownie poślubia swoją Jerozolimę.

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Psalmu

(Ps 126,1-6)

REFREN: Pan Bóg uczynił wielkie rzeczy dla nas

Gdy Pan odmienił los Syjonu, wydawało się nam, że śnimy. Usta nasze były pełne śmiechu, a język śpiewał z radości.

Mówiono wtedy między poganami: „Wielkie rzeczy im Pan uczynił”. Odmień znowu nasz los, Panie, jak odmieniasz strumienie na Południu.

Ci, którzy we łzach sieją, żąć będą w radości. Idą i płaczą niosąc ziarno na zasiew, Lecz powrócą z radością niosąc swoje snopy.

[01][02]

 

PSALM

Usta pełne śmiechu Ps 126,1-6

Łzy i strach to nie koniec świata. Historia potwierdza, jak wiele razy Bóg odmienia los

PSALM 126AUTOR: lewita • CZAS POWSTANIA: okres powrotu z wygnania, ok. 538 r. przed Chr.


PIEŚŃ WSTĘPOWAŃ • Psalm 126 powstał w czasie powrotu z wygnania i odbudowy kraju za Ezdrasza i Nehemiasza. To pieśń pielgrzyma pisana być może przez kogoś, kto na własne oczy oglądał cud powrotu z Wygnania w Babilonii, pełna nadziei pieśń wstępowań (szir hamaalot), Ze względu na pojawiające się w niej “my” kwalifikuje się ją do gatunku wspólnotowego dziękczynienia. Stoi za nią wspólnota, która dziękuje Bogu za wyzwolenie z niewoli i odbudowuje swoje życie w spustoszonej rodzinnej ziemi.

USTA PEŁNE ŚMIECHU • Usłyszymy cały psalm, podzielony na cztery strofy. Psalm został dobrany do dzisiejszej Liturgii z dwóch powodów. Przede wszystkim • przedstawia powrót z wygnania mieszkańców Jerozolimy, opisanego alegorycznie i zapowiedzianego w pierwszym czytaniu • Ale opisuje też doświadczenie odmiany losu – z łez i strachu na usta pełne śmiechu.

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst II czytania

Czytanie z Listu do Filipian (Flp 1,4-6.8-11)

Zawsze w każdej modlitwie, zanoszę prośbę za was wszystkich - z powodu waszego udziału w (szerzeniu) Ewangelii od pierwszego dnia aż do chwili obecnej. Mam właśnie ufność, że Ten, który zapoczątkował w was dobre dzieło, dokończy go do dnia Chrystusa Jezusa. Albowiem Bóg jest mi świadkiem, jak gorąco tęsknię za wami wszystkimi (ożywiony) miłością Chrystusa Jezusa. A modlę się o to, aby miłość wasza doskonaliła się coraz bardziej i bardziej w głębszym poznaniu i wszelkim wyczuciu dla oceny tego, co lepsze, abyście byli czyści i bez zarzutu na dzień Chrystusa, napełnieni plonem sprawiedliwości, (nabytym) przez Jezusa Chrystusa ku chwale i czci Boga.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

DRUGIE CZYTANIE

Acedia Flp 1,4-6.8-11

Prześladowani Filipianie dowiedzieli się, że i Paweł, któremu zawdzięczają wiarę, jest uwięziony. Ten pisze im, by nie zwątpili. Ewangelia zwycięży

LIST DO FILIPIAN NADAWCA: św. Paweł • SKĄD: Rzym, Efez lub Cezarea • DATA: 54–57 r. (Efez), 57–59 r. (Cezarea) lub 60–64 r. (Rzym) • ADRESACI: mieszkańcy Filippi


Z WIĘZIENIA • Pisząc list do mieszkańców Filippi, Paweł przebywał pod strażą pretorianów. Straż ta miała za zadanie z jednej strony bronić go, a z drugiej nadzorować wykonywanie kary. Więzienie nie miało ścisłego reżimu, skoro Paweł mógł otrzymywać wieści z Filippi, przyjmować gości, otrzymywać dary, czy też posyłać współtowarzyszy z listami • W krótkim, czterorozdziałowym liście do Filipian brak systematycznej teologii, znanej z innych dzieł św. Pawła • To raczej list-podziękowanie za wsparcie i serdeczność okazaną mu przez wspólnotę • Apostoł zapewnia Flipian, że misja głoszenia Ewangelii pomimo jego uwięzienia nie została wstrzymana, a on sam ma się dobrze • W liście odnajdujemy jeden z najdojrzalszych opisów cierpienia Pawła łączącego się z Krzyżem Pana oraz przejmujące wezwanie do radości w Panu pośród przeciwności.

MODLITWA I PROŚBY • Dzisiejsze II czytanie to fragment wstępu Listu do Filipian, w którym Paweł dziękuje za udział wspólnoty w jego głoszeniu Ewangelii i modli się, aby Bóg dokończył w nich dobre dzieło rozpoczęte rękoma apostoła.

ACEDIA • Adwentowy charakter słów św. Pawła zauważymy w ostatniej części tego osobistego, wyrażającego miłość i tęsknotę do Filipian, fragmentu. Paweł przypomina o gotowości (świętości i nieskalaności) na dzień przyjścia Chrystusa • Zwróćmy szczególną uwagę na drugie zdanie. Paweł dotyka problemu acedii – pokusy podpowiadającej, że nie dotrzemy do celu, jaki sobie założyliśmy lub jaki stawia przed nami Bóg. Paweł mówi o wyjściu dla tych, którzy ustają w połowie drogi.

 

JESZCZE O DRUGIM CZYTANIU


• Acedię, fizyczno-duchowe zjawisko, ojcowie pustyni nazywali demonem południa. Podpowiada on, że nie dotrzemy do celu, jaki sobie założyliśmy, lub jaki stawia przed nami Bóg. Dalsza droga przekracza nasze ludzkie siły, a meta wydaje się być wciąż bardzo odległa. Acedia ociera się o rozpacz.

• Z tego typu pokusami muszą mierzyć się ludzie wszystkich czasów. W liście do wspólnoty w Filippi Paweł pisze:

Mam właśnie ufność, że Ten, który zapoczątkował w was dobre dzieło, dokończy go do dnia Chrystusa Jezusa

• Pamiętajmy, że Paweł kieruje te słowa do wspólnoty Kościoła, która przeżywa prześladowania i równocześnie dowiaduje się, że także on sam przebywa także w więzieniu. Filipianie mogą się ugiąć pod ciężarem tych doświadczeń i pomyśleć, że Ewangelia, którą głosił Paweł, zostanie powstrzymana. Czy wystarczy im sił, aby nieść ją dalej bez swojego duchowego ojca i przewodnika?

• Paweł uspokaja ich: Ewangelii nie powstrzyma ani więzienie, ani ludzka słabość. Filipianie wzięli udział w dziele Bożym i to sam Bóg zatroszczy się o to, aby dzieło to zostało dokończone w dzień Chrystusa Pana • Innymi słowy Paweł stwierdza, że to łaska Boża pomaga nam zrealizować nasze życiowe misje, ukończyć bieg, który wydaje się być zbyt trudny do ukończenia o ludzkich siłach • Podobne słowa słyszeli na początku swojej drogi wszyscy wielcy przewodnicy i prorocy Starego Testamentu, których Bóg zapewniał: Ja będę z tobą (>> Rdz 12,3 >> Rdz 26,3 >> Wj 3,12 >> Joz 1,5 >> Sdz 6,15 >> Iz 43,2 >> Jr 1,8)

• Łaska, która nas niesie i siła, która przychodzi od Pana, to WYJŚCIE, dla wszystkich, którzy tracą motywację i siły do życia wiarą.

 

TRANSLATOR


• Albowiem Bóg jest mi świadkiem, jak gorąco tęsknię za wami wszystkimi ożywiony miłością Chrystusa Jezusa • Dosłownie en splanchnois Jesou Christou, we wnętrznościach Jezusa Chrystusa. Albo: doświadczając tej samej miłości, która poruszała wnętrze Jezusa Chrystusa. Jego serce wypełniają te same uczucia i troska, które wypełniały Zbawiciela.
Byście byli czyści i bez zarzutu na dzień Chrystusa • dosłownie nie dający powodów do oskarżeń w dniu sądu (gr. aproskopoi)

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii według świętego Łukasza

(Łk 3,1-6)

Było to w piętnastym roku rządów Tyberiusza Cezara. Gdy Poncjusz Piłat był namiestnikiem Judei, Herod tetrarchą Galilei, brat jego Filip tetrarchą Iturei i kraju Trachonu, Lizaniasz tetrarchą Abileny; za najwyższych kapłanów Annasza i Kajfasza skierowane zostało słowo Boże do Jana, syna Zachariasza, na pustyni. Obchodził więc całą okolicę nad Jordanem i głosił chrzest nawrócenia dla odpuszczenia grzechów, jak jest napisane w księdze mów proroka Izajasza: Głos wołającego na pustyni: Przygotujcie drogę Panu, prostujcie ścieżki dla Niego! Każda dolina niech będzie wypełniona, każda góra i pagórek zrównane, drogi kręte niech się staną prostymi, a wyboiste drogami gładkimi! I wszyscy ludzie ujrzą zbawienie Boże.

Oto Słowo Pańskie

[01][02]

EWANGELIA

Pan przyjdzie Łk 3,1-6

Jan wzywa ludzi, by przygotowywali się na przyjście Mesjasza. Nie spodziewa się jednego − On sam wyjdzie po nich na pustynię

EWANGELISTA: św. Łukasz • CZAS POWSTANIA: 70-80 r.

KATEGORIA: mowa • MIEJSCE: brzegi Jordanu • CZAS:  27–28 r. • KTO MÓWI: Jan Chrzciciel • ADRESACI:  wszyscy


ŁUKASZ. OSOBA I DZIEŁO • W roku “C” dominować będzie Ewangelia wg św. Łukasza. O autorze trzeciej Ewangelii wiemy stosunkowo dużo. Wedle najstarszych tradycji, mających potwierdzenie w Dziejach Apostolskich, św. Łukasz był towarzyszem św. Pawła i spisał głoszoną przez niego Dobrą Nowinę. Pochodził z Antiochii Syryjskiej, z wykształcenia był lekarzem (>> Dz 4,14) • Jego dzieło ma dwie księgi: pierwsza to Ewangelia, druga − jej kontynuacja − to Dzieje Apostolskie • W Ewangelii można wyróżnić kilka części: • ewangelię dzieciństwa (1,5-2,52) • ewangelię cudów i przypowieści w Galilei (4,14-9,50) • wypełnioną nauczaniem podróż do Jerozolimy (9,51-19,28) • nauczanie o charakterze eschatologicznym w Jerozolimie (19,29-21,38) • ewangelię Męki i Zmartwychwstania (22,1-24,53).

EWANGELIA DZIECIŃSTWA • Spośród Ewangelistów to Łukasz najdokładniej opowiedział wczesne dzieciństwo Jezusa. Pierwsze dwa rozdziały jego ewangelii to tzw. Ewangelia Dzieciństwa • Jednak wbrew pozorom uwaga skupiona jest w nich nie tylko na Jezusie, ale w równym stopniu na Janie Chrzcicielu. Łukasz równolegle opisuje zapowiedź narodzin Jana Chrzciciela i Jezusa, ich spotkanie podczas spotkania Maryi i Elżbiety, narodzenie Jezusa i Jana Chrzciciela oraz ich obrzezanie.

W KONKRETNYM CZASIE, W KONKRETNYM MIEJSCU • Przechodzimy do początku Ewangelii Łukasza. Po ewangelii dzieciństwa następuje w 3 rozdziale tzw. przygotowanie do działalności Jezusa. Opowiada o działalności Jana. Spotykamy go już jako dorosłego człowieka w konkretnym czasie (pierwsze zdanie) i  konkretnym miejscu (drugie zdanie) • Kolejny fragment to orędzie Jana, wołanie skierowane do ludzi przygotowujące ich na przyjście Mesjasza. Jan mówi o wyjściu dla tych, którzy chodzą drogami grzechu.

 

JESZCZE O EWANGELII


KIEDY TO? • Widzimy Jana, który posłuszny Słowu Bożemu pojawia się na pustyni, aby głosić tam chrzest nawrócenia dla odpuszczenia grzechów (>> Łk 3, 3). Łukasz troszczy się o to, aby precyzyjnie usytuować misję Jana w kontekście historii powszechnej. Chrzciciel rozpoczyna swoje głoszenie w czasach Tyberiusza Cezara (14−37 r.) i Poncjusza Piłata (26−36 r.), między wrześniem 27 i październikiem 28 roku, za najwyższych kapłanów Annasza (6−15 r. ) i Kajfasza (18−37 r.)

TO NIE BAJKA • Orędzie, które przynosi, to nie legenda ani kolejna pobożna bajka, ale Ewangelia, która odmieniła los świata. To zapowiedź Tego, który okazał się być potężniejszym od rzymskich cezarów i prokuratorów, który swoim autorytetem przewyższył najwyższe autorytety duchowe judaizmu.

NA PUSTYNI • Pustynia, na której staje Jan, ma także znaczenie symboliczne. Przez pustynię przez 40 lat Izrael wędrował do Ziemi Obiecanej. Tam, na stepach Moabu, zostawił ich także wielki Mojżesz, wstępując do Pana (>> Pwt 33, 1) • Później przez pustynię Izrael wracał do swojej ziemi obiecanej z Wygnania w Babilonii (>>PIERWSZE CZYTANIE) • Za chwilę nad Jordanem stanie Jezus, aby dokończyć dzieła Mojżesza. To On prawdziwie i na trwałe wprowadzi Izraela do jego Ziemi Obiecanej.

WYPROSTOWAĆ DROGI • Chrzciciel głosi chrzest nawrócenia na odpuszczenie grzechów, którego dokona Mesjasz. Nawołuje do prostowania swoich dróg i do zmiany życia, która pozwoli doświadczyć miłosierdzia, a nie kary nadchodzącego Mesjasza.

BÓG JEST PIERWSZY • Samego Chrzciciela zaskoczy jednak fakt, że ten Mesjasz nie będzie czekał na nawrócenie grzeszników, ale sam wyruszy na ich poszukiwanie (>> Łk 7, 19). Będzie walczył o prostytutki i celników, będzie siadał z nimi do stołu i okazywał im swoją miłość, zanim jeszcze Ci nawrócą się i zmienią swoje życie (>> Łk 5, 27-30 >> Łk 7, 34 >> Łk 19, 1-10). Jezus będzie pokazywał wyjście Bożego przebaczenia i uprzedzającej miłości, tym, którzy wędrują zagubieni na krętych drogach słabości i grzechu życia.

 

TWEETY






 

STO SŁÓW


Bo zawsze jest wyjście. Dzisiejsza Liturgia Słowa mówi o nim aż w trzech sytuacjach.

Izajasz mówi o wyjściu dla tych, którzy są pogrążeni w smutku. Jerozolima − zhańbiona niewiasta, porzucona przez męża, która straciła swe dzieci − doświadczy odmiany losu.

Paweł mówi o wyjściu dla tych, którzy ustają w połowie drogi. Z Pokusą acedii, czyli przekonania: nie dotrę do celu, jaki założyłem, jaki stawia przede mną Bóg, bo nie mam już sił, a droga jeszcze daleka − mierzą się ludzie wszystkich czasów. Ten, który zapoczątkował… dobre dzieło, dokończy go − przekonuje Paweł.

Ewangelia mówi o wyjściu dla tych, którzy chodzą drogami grzechu. Jan Chrzciciel głosi na pustyni chrzest na odpuszczenie grzechów.

Niezależnie od tego, czy przygniata nas cierpienie zhańbienia, czy brak sił w realizacji celów, czy też po prostu nasz grzech − zawsze jest wyjście. Jeśli brak ci sił, pokaże je Słowo.

 



ks. Przemysław Śliwiński

ks. Przemysław Śliwiński

Kapłan Archidiecezji Warszawskiej. Pochodzi z Lubawy. Ukończył studia specjalistyczne na Wydziale Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Santa Croce w Rzymie. Jesienią 2013 roku, objął stanowisko rzecznika prasowego Archidiecezji Warszawskiej oraz dyrektora Archidiecezjalnego Centrum Informacji. Wykłada edukację medialną w Wyższym Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Warszawie. Na Stacji7.pl jest autorem wielu artykułów oraz popularnego cyklu Jutro Niedziela.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Marcin Kowalski

ks. Marcin Kowalski

Doktor nauk biblijnych, wykładowca KUL oraz WSD w Kielcach. Sekretarz czasopism biblijnych The Biblical Annals oraz Verbum Vitae. Uczestnik programów radiowych i telewizyjnych popularyzujących Biblię: W Namiocie Słowa, Szukając Słowa Bożego, Telewizyjny Uniwersytet Biblijny (Radio Maryja i Telewizja Trwam). Moderator Dzieła Biblijnego Diecezji Kieleckiej.

Zobacz inne artykuły tego autora >
Show comments
ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >