video-jav.net

Jutro Niedziela – Niedziela Chrztu Pańskiego C

Mojżesz wprowadza do ziemi obiecanej. Jezus do ziemi Bożych obietnic

ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

Polub nas na Facebooku!

PUNKT WYJŚCIA


• NIEDZIELA CHRZTU PAŃSKIEGO • Rok C • Niedziela ta kończy Okres Bożego Narodzenia. Od poniedziałku rozpocznie się trwający kilka tygodni Okres Zwykły • KOLEKTA: Będziemy się modlić, abyśmy odrodzeni z wody i Ducha Świętego zawsze żyli w miłości Boga Wszechmogącego • CZYTANIA: Księga Izajasza 40, 1-5. 9-11; Psalm 104 (103), 1-2a. 3b-4. 24-25. 27-28. 29b-30 (R.: por. 1a); List do Tytusa 2, 11-14; 3, 4-7; Ewangelia wg św. Łukasza 3, 15-16. 21-22

 

• CHMURA SŁOWA •

nowezycie

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Księgi Izajasza

(Iz 40,1-5.9-11)

Pocieszcie, pocieszcie mój lud! mówi wasz Bóg. Przemawiajcie do serca Jeruzalem i wołajcie do niego, że czas jego służby się skończył, że nieprawość jego odpokutowana, bo odebrało z ręki Pana karę w dwójnasób za wszystkie swe grzechy, Głos się rozlega: Drogę dla Pana przygotujcie na pustyni, wyrównajcie na pustkowiu gościniec naszemu Bogu! Niech się podniosą wszystkie doliny, a wszystkie góry i wzgórza obniżą; równiną niechaj się staną urwiska, a strome zbocza niziną gładką. Wtedy się chwała Pańska objawi, razem ją wszelkie ciało zobaczy, bo usta Pańskie to powiedziały. Wstąpże na wysoką górę, zwiastunko dobrej nowiny w Syjonie! Podnieś mocno twój głos, zwiastunko dobrej nowiny w Jeruzalem! Podnieś głos, nie bój się! Powiedz miastom judzkim: Oto wasz Bóg! Oto Pan Bóg przychodzi z mocą i ramię Jego dzierży władzę. Oto Jego nagroda z Nim idzie i przed Nim Jego zapłata. Podobnie jak pasterz pasie On swą trzodę, gromadzi ją swoim ramieniem, jagnięta nosi na swej piersi, owce karmiące prowadzi łagodnie.

Oto Słowo Boże

[01][02]

PIERWSZE CZYTANIE

PowrótIz 40,1-5.9-11

KSIĘGA: Izajasza • AUTOR: Izajasz • CZAS POWSTANIA:  poł. VI w. przed Chr. • KTO MÓWI: prorok (w imieniu Boga) • ADRESACI: Izraelici, wszystkie narody  • KATEGORIA: mowa prorocka


TRZY KSIĘGI, TRZY EOPKI • Księga Izajasza to jedna z najdłuższych ksiąg Starego Testamentu, składa się z 66 rozdziałów. Dzieli się ją na trzy części, którym przypisuje się różnych autorów i odmienny czas powstania. Adresatami każdej z części są Izraelici w zmieniających się okolicznościach historii zbawienia • Pierwsza część (1-39) dotyczy Izraela przed wygnaniem za czasów panowania bezbożnego króla Achaza (735-715 r. przed Chrystusem) oraz jego syna, wiernego reformatora Ezechiasza (715-698 r. przed Chrystusem). Jej autorem jest tzw. Pierwszy Izajasz (Proto-Izajasz), działający w latach 740-701 r. Podkreśla on Świętość Boga działającego w historii • Część druga (40-55) skierowana jest do Izraelitów na wygnaniu. Jej autorem jest Drugi Izajasz (Deutero-Izajasz), prawdopodobnie uczeń wielkiego Izajasza. Głosi on radykalny monoteizm oraz przedstawia zbawienie przychodzące przez cierpienia tajemniczego Sługi Jahwe • Trzecia część (56-66) powstała już po powrocie z wygnania. Odpowiada za nią wciąż tzw. “szkoła Izajasza”. Autor, nazwany umownie Trzecim Izajaszem (Trito-Izajaszem), podkreśla świętość Boga i Jerozolimy oraz rysuje wizję czasów ostatecznych, w których zbawienie ma objąć wszystkie narody.

WIADOMOŚĆ DLA WYGNAŃCÓW • Fragment, który usłyszymy, pochodzi z drugiej części księgi Izajasza (40-55). Powstała ona podczas niewoli babilońskiej i ze względu na otwierające ją wezwanie nazywa się ją także Księgą Pocieszenia. Zawiera słowa otuchy, kierowane do ludu pozostającego wciąż na obczyźnie. Bóg – jak czynił to już wielokrotnie w przeszłości – jeszcze raz ulituje się nad swym ludem • Na horyzoncie rysuje się już cud Nowego Wyjścia • Odrębną częścią Księgi Pocieszenia są cztery pieśni o cierpiącym Słudze Jahwe, który przez ofiarę swojego życia przybliża zbawienie ludu.

POCIESZENIE • Słowa dzisiejszego pierwszego czytania to otwarcie Księgi Pocieszenia • Jerozolima słyszy, że czas jej służby, niewoli babilońskiej, dobiegł końca (Iz 40,2). Po tej radosnej nowinie rozlega się wezwanie do przygotowania dróg, którymi Pan przez pustynię przybędzie znów do swego ludu (Iz 40,3-5). Czytanie kończą obrazy, w których widzimy Pasterza Izraela powracającego na Syjon (Iz 40,9-11).

 

JESZCZE O PIERWSZYM CZYTANIU


• Koniec wygnania • Czyż nie do bojowania podobny byt człowieka? Czy nie pędzi on dni jak najemnik?, pytał retorycznie Hiob swoich przyjaciół. Każde bojowanie ma jednak swój kres. Początek księgi Deutero-Izajasza zapowiada zawieszenie broni. Przemawiajcie do serca Jeruzalem i wołajcie do niego, że czas jego służby się skończył. Służba, o której mówi Pan, to służba wojskowa, bojowanie (hebr. sabah). Prorok ma na pewno na myśli walkę opisywaną w Księdze Izajasza 1-39, w wyniku której Izrael zdegradowany został do niewolnika imperium babilońskiego. Być może myśli także o cierpieniach czasu niewoli, porównywanych do żołnierskiego trudu. Nadchodzi ich kres, jednak nie jest to kres automatyczny, wynikający z odmian losów i zwrotów historii. Ten kres ma imię i tożsamość – to Pan, Bóg Izraela.

• Droga na pustyni • Przygotujcie dla Pana drogę na pustyni, wyrównajcie na pustkowiu gościniec (40,3). Dalej plany robią się jeszcze bardziej fantastyczne. Pustynia przekształca się w gigantyczny plac budowy, na którym doliny mają zostać zasypane, natomiast wszelka góra i pagórek zniwelowane. Dopiero wówczas ukaże się Pan i wypatrujący jego przybycia będą mogli ogłosić: Oto wasz Bóg! Oto Pan Bóg przychodzi z mocą (40,9-10). Doliny to uniwersalny obraz słabości, grzechu i trudnych doświadczeń, oddzielających człowieka od Boga (por. Ps 23,4). Z kolei góry i pagórki to symbol arogancji i pycha ludzkiej, która także uniemożliwia przyjęcie Bożego zbawienia (por. Iz 2,14; 2 Kor 10,5). Przygotowanie drogi dla Zbawiciela oznacza zasypywanie dołów rozpaczy i słabości oraz wyrównywanie gór pychy.

 

TRANSLATOR


• Gościniec • po staropolsku nazwa drogi, szerokiej wykładanej kamieniem hebr. mesillah. Gdybyśmy mieli przełożyć to zdanie na bardziej współczesne terminy i obrazy, otrzymalibyśmy coś w rodzaju planu budowy dróg w naszym kraju: przygotujcie drogę, zbudujcie autostradę naszemu Bogu.

 

CYTATY


Przełomowe słowa o Izraelu: nieprawość jego odpokutowana
Jak przychodzi Pan Bóg: Oto Pan Bóg przychodzi z mocą
Z czym przychodzi: Jego nagroda z Nim idzie

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst psalmu

REFREN: Niech zstąpi Duch Twój i odnowi ziemię

(Ps 104,1.24.29-31.34)

Błogosław, duszo moja, Pana, o Boże mój, Panie, Ty jesteś bardzo wielki. Jak liczne są dzieła Twoje, Panie, ziemia jest pełna Twych stworzeń.

Gdy odbierasz im oddech, marnieją i w proch się obracają. Stwarzasz je napełniając swym duchem i odnawiasz oblicze ziemi.

Niech chwała Pana trwa na wieki, niech Pan się raduje z dzieł swoich. Niech miła Mu będzie pieśń moja, będę radował się w Panu.

[01][02]

 

PSALM

Tchnienie OjcaPs 104,1.24.29-31.34

PSALM  104AUTOR: lewita • CZAS POWSTANIA: czasy powygnaniowe, po 538 r. przed Chrystusem


HYMN NA CZEŚĆ STWÓRCY • Psalm 104 to hymn opiewający wspaniałość stworzenia, hymn (hebr. tehilla), czyli bezinteresowna modlitwa uwielbienia zanoszona przez wspólnotę w świątyni • Psalm zawiera wiele motywów, które zbliżają go do egipskich i kananejskich hymnów na cześć bogów stwarzających i podtrzymujących w istnieniu świat (Ra, Baal) • Psalmista piszący ten utwór w czasach po wygnaniu głęboko przepracowuje starożytne motywy mityczne w duchu zawartego w Księdze Rodzaju opisu stworzenia. Być może psalm recytowano w świątyni w czasie Święta Tygodni, dziękując za pierwsze plony ziemi.

 

PRAWDZIWE OBLICZE BOGA • Wobec Bogów pogańskich, na których Izrael napatrzył się w Babilonii, Jahwe jest jedynym Stwórcą i Ojcem stworzenia. W jego ręku śmiercionośne żywioły nie walczą ze sobą, lecz komponują się w harmonijną całość, aby stworzyć bezpieczny i szczęśliwy dom dla wszelkiej istoty żywej • Psalmistę przepełnia podziw i uwielbienie dla kosmicznego dzieła Pana, które przenika Duch jego ojcowskiej miłości.

 

STWORZENIE I DUCH • W pierwszych dwóch strofach psalmista opisuje: • Boga kroczącego przez stworzony świat, okrytego światłością, posyłającego wichry i posługującego się ogniem i płomieniem • Dalej chwali piękno i bogactwo dzieła stworzenia. Ziemię wypełnia rzesza stworzeń, które świadczą o hojności, wręcz rozrzutności Pana • W ostatnich: Boże stworzenie jako kruche, wołające o Jego pomoc. Bez Bożego Ducha ginie i obraca się w proch. Duch to moc stwórcza Boga, to tchnienie Ojca, który daje i podtrzymuje życie stworzeń.

 

CYTATY


Psalmista o wielkiej potrzebie Ducha Świętego: Gdy odbierasz im oddech, marnieją i w proch się obracają

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Listu świętego Pawła Apostoła do Tytusa

(Tt 2, 11-14; 3, 4-7)

Ukazała się łaska Boga, która niesie zbawienie wszystkim ludziom i poucza nas, abyśmy wyrzekłszy się bezbożności i żądz światowych rozumnie i sprawiedliwie, i pobożnie żyli na tym świecie, oczekując błogosławionej nadziei i objawienia się chwały wielkiego Boga i Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa, który wydał samego siebie za nas, aby odkupić nas od wszelkiej nieprawości i oczyścić sobie lud wybrany na własność, gorliwy w spełnianiu dobrych uczynków. Gdy zaś ukazała się dobroć i miłość Zbawiciela, naszego Boga, do ludzi, nie ze względu na sprawiedliwe uczynki, jakie spełniliśmy, lecz z miłosierdzia swego zbawił nas przez obmycie odradzające i odnawiające w Duchu Świętym, którego wylał na nas obficie przez Jezusa Chrystusa, Zbawiciela naszego, abyśmy, usprawiedliwieni Jego łaską, stali się w nadziei dziedzicami życia wiecznego.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

DRUGIE CZYTANIE

Obmycie w DuchuTt 2, 11-14; 3, 4-7

LIST DO TytusaNADAWCA: św. Paweł lub uczeń z jego szkoły • SKĄD: Rzym lub w przypadku ucznia inne nieznane miejsce, Macedonia, Korynt lub Nikopolis • DATA: po 62 r. •  ADRESAT: Tytus, przełożony wspólnoty na Krecie


LIST DO BISKUPA Tytus – znany jest wyłącznie z listów św. Pawła. Był współpracownikiem Pawła i pośrednikiem w kontaktach między nim a kościołem w Koryncie (1-2 Koryntian). Pochodził z rodziny grecko-rzymskiej, zamieszkałej w okolicy Antiochii Syryjskiej (dzisiejsza Turcja) • Został wyznaczony przez św. Pawła na biskupa Krety • W liście dominują tematy związane z dyscypliną młodej wspólnoty chrześcijańskiej, unikanie sporów, zasady życia dla różnych stanów oraz wezwanie do posłuszeństwa władzy świeckiej.

CHRZEŚCIJANIE W ŚWIECIE • Rozdział 2 Listu do Tytusa zawiera wskazania skierowane do różnych grup: starszych, kobiet, młodych i niewolników. Mają tak żyć, aby chrześcijanie nie stali się obiektem ataków otaczających ich pogan. Rozdział 3 to wskazania, które kończą się nauką dla Tytusa i wezwaniem, aby dołączył on do Pawła w Nikopolis.

DUCH I CHRZEST • W dzisiejszym drugim czytaniu usłyszymy końcowy fragment drugiego i część trzeciego rozdziału Listu do Tytusa. Paweł pisze o łasce, która uzdalnia chrześcijan do pobożnego życia w tym świecie i oczekiwania na przyjście Chrystusa. Przypomina także wspólnocie chrzest, przez który miłosierny Bóg zbawił ich “przez obmycie odradzające i odnawiające w Duchu Świętym”. Motyw Ducha oraz chrztu łączy List do Tytusa z pierwszym czytaniem i Ewangelią.

 

JESZCZE O DRUGIM CZYTANIU


Przemiana nie rewolucja • Listy pasterskie obrazują młody Kościół chrześcijański, który rozrastając się musi określić swoją postawę wobec otaczającego ich pogańskiego świata. Podobnie jak Jezus nie proponował rewolucji, otwartej walki z niesprawiedliwymi systemami społecznymi i ustanowienia na ziemi Królestwa Bożego, tak też nie czynią tego jego uczniowie, Paweł i jego współpracownicy. Chrześcijanie swoim życiem, które różni się od wartości i priorytetów tego świata, mają być zaczynem zmiany, która dokonuje się od środka. Żyjąc w tym świecie wyrzekają się “bezbożności i żądz światowych” i wypełniają świat nowym Duchem Ewangelii Chrystusa. Chrześcijanie nie są rewolucjonistami, ale nie są też konformistami dostosowującymi się do panujących reguł. Chodzi o transformację dokonującą się od wewnątrz.

Mocą Ducha • Siłą i motywacją do przemieniania tego świata jest dla chrześcijanina chrzest, który autor listu do Tytusa opisuje jako obmycie odnawiające i odradzające w Duchu Świętym. Podkreśla w ten sposób wagę tego, co dokonało się w chrześcijaninie w momencie chrztu. Woda, którą zostaliśmy obmyci, to tylko znak Duch Świętego, który zstąpił na nas w tym sakramencie. To On jest sprawcą naszych nowych narodzin (gr. paliggenesia) oraz nowego życia (gr. anakainosis), które otrzymaliśmy wówczas od Boga. Duch, który zamieszkał w nas czyni nas zdolnymi do życia według Bożej woli i sprawia że nosimy już w sobie tę nowość, która ukaże się na końcu czasów, w nowym niebie i nowej ziemi. Dzięki Duchowi otrzymanemu na chrzcie staliśmy się “nowym stworzeniem” zdolnym przeobrażać ten świat i i przygotowywać go na przyjście Królestwa Bożego.

 

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii według świętego Łukasza

(Łk 3,15-16.21-22)

Gdy więc lud oczekiwał z napięciem i wszyscy snuli domysły w sercach co do Jana, czy nie jest Mesjaszem, on tak przemówił do wszystkich: Ja was chrzczę wodą; lecz idzie mocniejszy ode mnie, któremu nie jestem godzien rozwiązać rzemyka u sandałów. On chrzcić was będzie Duchem Świętym i ogniem. Kiedy cały lud przystępował do chrztu, Jezus także przyjął chrzest. A gdy się modlił, otworzyło się niebo i Duch Święty zstąpił na Niego, w postaci cielesnej niby gołębica, a nieba odezwał się głos: Tyś jest mój Syn umiłowany, w Tobie mam upodobanie. Oto Słowo Pańskie

[01][02]

EWANGELIA

Wpatrzony w SynaŁk 3,15-16.21-22

EWANGELISTA: św. Łukasz • CZAS POWSTANIA: 70-80 r.
KATEGORIA: mowa • MIEJSCE: Jerozolima • CZAS: 33 • KTO MÓWI: Jezus • ADRESACI: uczniowie


Ewangelista Miłosierdzia • W roku “C” dominować będzie Ewangelia wg św. Łukasza. O autorze trzeciej Ewangelii wiemy stosunkowo dużo. Wedle najstarszych tradycji, mających potwierdzenie w Dziejach Apostolskich, św. Łukasz był towarzyszem św. Pawła i spisał głoszoną przez niego Dobrą Nowinę. Pochodził z Antiochii Syryjskiej, z wykształcenia był lekarzem (>> Dz 4,14) • Jego dzieło ma dwie księgi: pierwsza to Ewangelia, druga – jej kontynuacja – Dzieje Apostolskie • W Ewangelii można wyróżnić kilka części: • ewangelię dzieciństwa (1,5-2,52) • ewangelię cudów i przypowieści w Galilei (4,14-9,50) • wypełnioną nauczaniem podróż do Jerozolimy (9,51-19,28) • nauczanie o charakterze eschatologicznym w Jerozolimie (19,29-21,38) • ewangelię Męki i Zmartwychwstania (22,1-24,53). Mówi się o Łukaszu, że jest ewangelistą Bożego miłosierdzia, ponieważ ze szczególną uwagą opisuje Jezusa pochylającego się nad chorymi i grzesznikami.

Czas Mesjasza • Trzeci rozdział Łukasza stanowi przejście od Ewangelii dzieciństwa (Łk1-2) do publicznej działalności Jezusa. Jej opis rozpoczyna się od głoszenia Jana Chrzciciela, który przygotowuje drogę dla Mesjasza. Jan udziela chrztu nawrócenia dla odpuszczenia grzechów i zapowiada przyjście mocniejszego od siebie, który chrzcić będzie Duchem Świętym • Zaraz potem Łukasz opisuje chrzest Jezusa w Jordanie i podaje jego rodowód • Jezus ochrzczony przez Jana oddala się na pustynię, gdzie ma zostać poddany pierwszej próbie • W trzecim rozdziale słyszymy jeszcze o uwięzieniu Chrzciciela. Jego czas się wypełnił, nadszedł czas Mesjasza.

Dwa wyznania i chrzest •  Dzisiejsza Ewangelia rozpoczyna się od wyznania Jana Chrzciciela, który rozwiewając otaczającą go aurę oczekiwania stwierdza, że nie jest Mesjaszem  • Następnie widzimy Jezusa przyjmującego chrzest w Jordanie. Towarzyszy mu otwarte niebo, Duch zstępujący w postaci gołębicy oraz kolejne wyznanie, tym razem Ojca: Ty jesteś moim Synem umiłowanym, w Tobie mam upodobanie.

 

JESZCZE O EWANGELII


Dlaczego nad Jordanem? Na brzegu Jordanu, spoglądając na Ziemię Obiecaną ze stepów Moabu, stanął przed Jezusem sam Mojżesz. Sam do ziemi Bożych obietnic nie wszedł. Pięcioksiąg kończy się obrazem Izraela stojącego wciąż na granicy Ziemi Obiecanej. W tym samym miejscu, po z górą tysiącu latach, pojawia się Jezus. To nie przypadek. Tylko dotąd mogło doprowadzić Izraelitów Prawo i ich wielki duchowy przewodnik Mojżesz – na granicę Ziemi Obiecanej. Tylko Jezus może wprowadzić Izraela, wciąż stojącego na granicy ziemi obiecanej, do ziemi Bożych Obietnic.

Czemu Jezus, będąc bez grzechu, przyjmuje chrzest? Według niektórych Jezus wchodzi w wody Jordanu, by się wypełniły Pisma. Przychodzi jako Syn Człowieczy, solidaryzuje się ze swoim narodem i z całą grzeszną ludzkością. Inni twierdzą, że w ten sposób Mesjasz uznaje wielkość i misję Chrzciciela. Jezus oczywiście uznaje w Janie proroka i demonstruje solidarność z grzesznikami. Jednak w wody Jordanu wchodzi przede wszystkim po to, aby objawić swoją wyjątkową relację z Ojcem. Tam Ojciec nazywa Go swoim umiłowanym Synem.

Czy Jezus potrzebuje wyznania miłości Ojca? Tak. Zauważmy, że w Ewangelii Łukasz Ojciec mówi wprost do Syna nie do otaczających go ludzi: “Ty jesteś moim Synem umiłowanym, w Tobie mam upodobanie”. To słowo dla Jezusa. Ojciec wie już wtedy, że jego Syn będzie cierpiał, że weźmie na swoje ramiona krzyż, którego nie oszczędzi mu ten świat. Dlatego na samym początku jego drogi mówi mu: “Cokolwiek stanie się z tobą, pamiętaj – jestem blisko. Kiedy będziesz krzyczał przerażony: Dlaczego mnie opuściłeś?, pamiętaj – to mnie nie przerazi. Jesteś moim ukochanym dzieckiem. Będę wówczas blisko Ciebie”. Dzięki słowom Ojca i zapewnieniu o jego miłości Jezus przetrwa scenę kuszenia, następującą bezpośrednio po chrzcie, i wytrwa na krzyżu.

Co oznacza gołębica? Gołębica, która zstępuje wówczas na Jezusa, to obraz miłości. W Pieśni nad pieśniami 5,12 oczy ukochanego wpatrzone w ukochaną porównane są do gołębic. Gołębica to symbol kochających oczu Boga wpatrzonych w Jezusa, to symbol miłości, która przybiera konkretną postać Ducha Świętego. To On jest najważniejszym darem podczas chrztu.

 

TWEETY





 

STO SŁÓW


Wszystkie dzisiejsze czytania prowadzą nas drogą, jaka została pokonana, byśmy mogli być zbawieni. Motyw wyjścia z niewoli i drogi otwierającej się na pustyni, łączy pierwsze czytanie z Ewangelią, gdzie Jezus staje na pustyni, nad brzegiem Jordanu, aby rozpocząć swoje dzieło odkupienia. Wyprowadzić nas z niewoli grzechu. Dwie drogi prowadzące do tego samego celu. Mojżesz doprowadził Izraelitów do granicy ziemi obiecanej (PIERWSZE CZYTANIE). Jezus wprowadza nas wciąż stojących na granicy ziemi obiecanej, do ziemi Bożych obietnic (EWANGELIA).

 

Poprzez Chrzest Jezus pokazuje nową relację z Ojcem. Każdy ochrzczony wchodzi w nową relację z Ojcem, który obdarza nas miłosierdziem przez obmycie odradzające i odnawiające w Duchu Świętym (DRUGIE CZYTANIE). Stwarza nas na nowo napełniając swym Duchem (PSALM).

 

Nosimy w sobie tę nowość. Staliśmy się nowym stworzeniem. Dostaliśmy nowe niebo i nową ziemię, które zobaczymy na końcu czasów. Mamy całkiem nowe życie.

 

1/4
Jan Chrzciciel, Leonardo da Vinci, ok. 1513-1516r., Luwr, Paryż, Francja
2/4
Chrzest Chrystusa, Francesco Albani, Guido Reni, ok. 1623 r.
3/4
Chrzest Chrystusa, Francesco Albani, ok. 1600 r.
4/4
Chrzest Chrystusa, Piero della Francesca, ok. 1440-1450 r., National Gallery, Londyn, Wielka Brytania
poprzednie
następne
ks. Marcin Kowalski

ks. Marcin Kowalski

prezbiter diecezji kieleckiej, doktor nauk biblijnych, doktorat obronił na Papieskim Instytucie Biblijnym w Rzymie, wykładowca Pisma Świętego w Wyższym Seminarium Duchownym w Kielcach oraz w Lublinie, adiunkt przy katedrze Teologii Biblijnej i Proforystyki w Instytucie Nauk Biblijnych KUL, redaktor naczelny kwartalnika biblijnego The Biblical Annals, sekretarz Stowarzyszenia Biblistów Polskich III kadencji. Jego pasją naukową i duszpasterską jest Biblia, w szczególności listy św. Pawła. Moderator Dzieła Biblijnego, autor scenariuszy i prowadzący programy telewizyjne i radiowe, współpracownik Stacji 7 i współtwórca cyklu Jutro Niedziela.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

Jutro Niedziela – I po Narodzeniu Pańskim C

Odpowiedzią na wszystkie pytania dotyczące rodziny jest rodzina Maryi i Józefa

Polub nas na Facebooku!

PUNKT WYJŚCIA


I NIEDZIELA PO NARODZENIU PAŃSKIM • Rok C • KOLOR: biały • KOLEKTA: Modlimy się, abyśmy mogli uczestniczyć w bóstwie Syna Bożego, który przyjął naszą ludzką naturęCZYTANIA: Księga Syracha 3, 2-6. 12-14 • Psalm 128 (127), 1-2. 3. 4-5 • List św. Pawła Apostoła do Kolosan 3, 12-21 • Ewangelia wg św. Łukasza 2, 41-52

 

 • CHMURA SŁOWA •

cs6

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Księgi Syracydesa

(Syr 3,2-6.12-14)

Pan uczcił ojca przez dzieci, a prawa matki nad synami utwierdził. Kto czci ojca, zyskuje odpuszczenie grzechów, a kto szanuje matkę, jakby skarby gromadził. Kto czci ojca, radość mieć będzie z dzieci, a w czasie modlitwy swej będzie wysłuchany. Kto szanuje ojca, długo żyć będzie, a kto posłuszny jest Panu, da wytchnienie swej matce: Synu, wspomagaj swego ojca w starości, nie zasmucaj go w jego życiu. A jeśliby nawet rozum stracił, miej wyrozumiałość, nie pogardzaj nim, choć jesteś w pełni sił. Miłosierdzie względem ojca nie pójdzie w zapomnienie, w miejsce grzechów zamieszka u ciebie.

Oto Słowo Boże

[01][02]

PIERWSZE CZYTANIE

Czcij ojca i matkęSyr 3, 2-6.12-14

MĄDROŚĆ SYRACHAAUTOR: Jezus, syn Syracha • CZAS POWSTANIA: ok. 190 r. przed Chr.


KSIĘGA AUTORSTWA JEZUSA • Słynne pytanie, na które czasem nie potrafią odpowiedzieć poprawnie nawet znani bibliści, brzmi: czy Jezus jest autorem którejś z ksiąg Pisma Świętego? Otóż tak, jest. A nazwa tej księgi – Księga Syracydesa. Inne nazwy to Mądrość Syracha albo Eklezjastyk. Jak przyświadcza 30. werset ostatniego rozdziału, jej autorem jest… Jezus. Jezus, syn Syracha.

ŻYWA MĄDROŚĆ • To jedna z ksiąg mądrościowych. Jest dość długa, liczy aż 51 rozdziałów. Nie zawiera narracji, nie opowiada historii Izraela, jego królów, dziejów ludu Bożego. To luźny zbiór zasad, zapis doktryny, innymi słowy: prawdziwa mądrość, której źródłem, natchnieniem jest Bóg. Słuchając pierwszego czytania, zwróćmy uwagę, jak bardzo aktualne, żywe i potrzebne dla naszej wiary są działające na wyobraźnię słowa Mądrości Syracha.

PRZYKAZANIE CZWARTE • Pierwsze czytanie jest formą komentarza do czwartego przykazania Dekalogu. Autor przedstawia korzyści, jakie płyną z wierności nakazowi czci ojca i matki. Ci którzy szanują swych rodziców, mogą liczyć na: •  posłuszeństwo własnych dzieci • wysłuchanie modlitw • długie życie, a nawet • odpuszczenie grzechów. Cześć należna rodzicom nie wynika z ich cnót, aktualnej pozycji czy stanu, lecz samego faktu macierzyństwa i ojcostwa.

 

TRANSLATOR


Albowiem Pan uczcił ojca przez dzieci, a prawa matki nad synami utwierdził. Syrach stwierdza dosłownie, że Pan otoczył ojca chwałą (gr. edoksasen) ponad/z powodu/ za sprawą (gr. epi) dzieci. Wers daje dużo możliwości interpretacyjnych, przebija jednak z niego zasadnicza prawda. Cześć oddawana ojcu to ta sama cześć, którą oddaje się Bogu, który utożsamia się blisko z postaciami ziemskiego ojca i matki. Podobnie jak Bóg dają oni życie i strzegą go (>>> Wj 20,12).

Kto czci ojca, zyskuje odpuszczenie grzechów. Niebywałe zdanie, w którym autor natchniony używa czasownika greckiego hilaskomai, który pojawia się w języku ofiar i kultu. Cześć oddawana ojcu ma tę samą moc, co ofiary składane w świątyni jerozolimskiej – gładzi grzechy.

kto szanuje matkę, jakby skarby gromadził. Gr. apothesauridzo “gromadzić skarby”, w 1 Tm 6,19 odnosi się do skarbów w niebie, o których mówi także Jezus w Mt 6,20.

Miłosierdzie względem ojca nie pójdzie w zapomnienie, w miejsce grzechów zamieszka u ciebie. W ostatnim obrazie autor mówi o miłosierdziu, które dosłownie zamienia się miejscem z grzechami, zaczyna mieszkać u człowieka (gr. prosanoikodomeo) czy zostaje mu przypisane w miejsce grzechów.

 

JESZCZE O PIERWSZYM CZYTANIU


Czwarte przykazanie. W dzisiejszym czytaniu z Księgi Syracha autor natchniony interpretuje i rozwija czwarte przykazanie Dekalogu “Czcij ojca swego i matkę swoją” (Wj 20,12). Już tam ukrywa się prawda o tym, że rodzicom oddaje się cześć, która zbliżona jest do czci oddawanej samemu Bogu. Hebr. czasownik “czcić” (kabed) w Biblii poza czcią oddawaną rodzicom opisuje chwałę oddawaną Bogu. Autor Księgi Syracha idzie dalej stwierdzając, że cześć, miłość i szacunek do rodziców są jak ofiara ekspiacyjna, dzięki której Bóg odpuszcza grzechy człowieka i gromadzi dla niego skarby dobrych uczynków. To pewna droga do zbawienia.

Trudna miłość do ojca. W tekście Księgi Syracha eksponuje się przede wszystkim postać ojca, ponieważ miłość do niego często jest trudniejsza niż miłość do matki. Ojciec w starożytności (paterfamilias) to pan domu dysponujący absolutną władzą i decydujący o losie dzieci. Biblia zna wiele przypadków ojców nie potrafiących obudzić w sobie charyzmatu ojcostwa dla troskliwej opieki i towarzyszenia swoim dzieciom (np. Samuel, Saul czy Dawid). Syrach wzywa do wyrozumiałości i przebaczenia naszym niedoskonałym ziemskim ojcom. Ostatecznie dali nam najcenniejszy dar życia i wiele dobra. Dzięki miłości i wyrozumiałości wobec ojca zyskamy Ojca w Bogu, który w zamian za nasze miłosierdzie otworzy nam bramy swojego Królestwa.

 

CYTATY


Prawdziwa cześć dla mężczyzny: Pan uczcił ojca przez dzieci.
„Weź czapkę!”: Prawa matki nad synami utwierdził.
Myślisz o prezencie dla mamy?: Kto posłuszny jest Panu, da wytchnienie swej matce.

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst psalmu

(Ps 147,12-15.19-20)

REFREN: Błogosławiony, kto się boi Pana

Błogosławiony każdy, kto się boi Pana, kto chodzi Jego drogami. Bo z pracy rąk swoich będziesz pożywał, szczęście osiągniesz i dobrze ci będzie.

Małżonka twoja jak płodny szczep winny we wnętrzu twojego domu. Synowie twoi jak sadzonki oliwki dokoła twojego stołu.

Oto takie błogosławieństwo dla męża, który boi się Pana. Niechaj cię Pan błogosławi z Syjonu, oglądaj pomyślność Jeruzalem przez całe swe życie.

[01][02]

PSALM

Rodzina źródłem szczęścia • Ps 128, 1-6

Psalm 128 wymienia to, co daje szczęście. W przeważającej wierze to życie rodzinne

PSALM 128AUTOR: nieznany • CZAS POWSTANIA: po powrocie z niewoli


PSALM STOPNI • Pochodzący z powygnaniowej tradycji mądrościowej Psalm 128 należy do zbioru pieśni pielgrzymkowych. Jest określany mianem Pieśni stopni, czy Pieśni kroków, ponieważ był śpiewany podczas podchodzenia pielgrzymów do położonej na wzgórzu Jerozolimy, zwykle w ramach obchodów jednego z trzech wielkich świąt żydowskich (Święto Paschy, Święto Namiotów, Święto Tygodni) • Psalm zawiera błogosławieństwo skierowane do małżonków i najprawdopodobniej był wykorzystywany w synagogalnej liturgii małżeństwa.

CO DAJE SZCZĘŚCIE? • Usłyszymy cały psalm. Jest on wyrazem ówczesnych przekonań co do źródeł i przejawów prawdziwego szczęścia • Zwróćmy uwagę, że najwięcej źródeł szczęścia psalmista widzi w życiu rodzinnym. Najdobitniejszym znakiem Bożego błogosławieństwa dla Izraelity była, obok dobrobytu materialnego, miłość małżeńska połączona z darem licznego potomstwa.

 

CYTATY


Psalmista o tym, czego nikt ci nie zabierze: Z pracy rąk swoich będziesz pożywał.
Codziennie do niej wracać: Małżonka twoja jak płodny szczep winny we wnętrzu twojego domu.
Twój sztab: Synowie twoi jak sadzonki oliwki dokoła twojego stołu.

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst II czytania

Czytanie z Listu św. Pawła Apostoła do Kolosan

(Kol 3,1

2-21)

Jako więc wybrańcy Boży - święci i umiłowani - obleczcie się w serdeczne miłosierdzie, dobroć, pokorę, cichość, cierpliwość, znosząc jedni drugich i wybaczając sobie nawzajem, jeśliby miał ktoś zarzut przeciw drugiemu: jak Pan wybaczył wam, tak i wy! Na to zaś wszystko /przyobleczcie/ miłość, która jest więzią doskonałości. A sercami waszymi niech rządzi pokój Chrystusowy, do którego też zostaliście wezwani w jednym Ciele. I bądźcie wdzięczni! Słowo Chrystusa niech w was przebywa z /całym swym/ bogactwem: z wszelką mądrością nauczajcie i napominajcie samych siebie przez psalmy, hymny, pieśni pełne ducha, pod wpływem łaski śpiewając Bogu w waszych sercach. I wszystko, cokolwiek działacie słowem lub czynem, wszystko /czyńcie/ w imię Pana Jezusa, dziękując Bogu Ojcu przez Niego. Żony bądźcie poddane mężom, jak przystało w Panu. Mężowie, miłujcie żony i nie bądźcie dla nich przykrymi! Dzieci, bądźcie posłuszne rodzicom we wszystkim, bo to jest miłe w Panu. Ojcowie, nie rozdrażniajcie waszych dzieci, aby nie traciły ducha.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

DRUGIE CZYTANIE

Rodzinne życie w DuchuKol 3, 12-21

LIST DO KOLOSANNADAWCA: św. Paweł • SKĄD: Rzym • DATA: ok. 59-61 r. •  ADRESACI: chrześcijanie w Kolosach


O KSIĘDZE • List do Kolosan zaliczamy do grupy tzw. listów więziennych, ponieważ powstał podczas pierwszego uwięzienia Apostoła Pawła w Rzymie. List jest odpowiedzią na prośbę Epafrasa – założyciela wspólnoty w Kolosach, który potrzebuje wsparcia w walce z szerzącymi się tam herezjami. Nie znamy ich zasadniczej przyczyny, jednak najprawdopodobniej miały swe źródło w gnostycyzmie i synkretyzmie judeo-pogańskim. Ich wyrazem była wiara w siły kosmiczne, które mają wpływ na ludzki los. Wierze w  “żywioły świata” (por. 2, 8.20) Paweł przeciwstawia wiarę w Chrystusa, który jest ich Stwórcą i jedynym prawdziwym Bogiem.

KONTEKST • List – oprócz wstępnego pozdrowienia, modlitwy za wspólnotę z Kolosów oraz zakończenia – składa się z dwóch części: • Pierwsza z nich ma charakter dogmatyczny. Rozpoczyna ją Hymn o Chrystusie, który oddaje zasadniczą myśl tego fragmentu: Jezus Chrystus jest jedynym prawdziwym Bogiem, który przyniósł zbawienie światu. To nie świat i natura rządzą ludzkim losem, lecz Bóg, który jest ich Stwórcą • Druga część listu to pouczenia moralne.

ZANIM USŁYSZYSZ • Dzisiejsze czytanie pochodzi z drugiej części listu. Uznanie Chrystusa jako Pana i Boga pociąga za sobą konieczność przyjęcia głoszonej przez Niego nauki. Ta zaś opiera się na takich wartościach, jak: • wzajemne przebaczenie • miłość • pokój • wdzięczność sobie nawzajem, a przede wszystkim Bogu. W tym fragmencie Paweł porusza także istotne zagadnienie relacji rodzinnych. Wbrew panującemu wówczas systemowi patriarchalnemu, w którym ojciec rodziny może dowolnie decydować o losie najbliższych, Paweł zachęca, by także owe najbliższe więzi były oparte na wzajemnej miłości i zrozumieniu, bez wynoszenia się nad siebie.

 

TRANSLATOR


Jako więc wybrańcy Boży – święci i umiłowani – obleczcie się w serdeczne miłosierdzie, dobroć, pokorę, cichość, cierpliwość. W obrazie chrześcijańskiej rodziny pojawia się sporo cnót, które wydają się zbyt trudne do osiągnięcia lub wypracowania o własnych siłach. To dobra intuicja. Autor mówi tu nie tyle o własnym wysiłku ile przyjęciu darów Ducha, nowego życia, które płynie z Ukrzyżowanego i Zmartwychwstałego, a które opisuje się obrazem nowej szaty, którą mamy na siebie założyć.  Czym są dary Ducha, do których przyjęcia wezwana jest chrześcijańska wspólnota i rodzina?

Serdeczne miłosierdzie, gr. splanchna oiktirmon – to z jednej strony pełne uczuć, poruszające wnętrze (splanchna)  współczucie, a z drugiej strony zrozumienie okazane sobie nawzajem, obecność, która stara się rozwiązywać problemy drugiego (oiktirmon).

• Dobroć – gr. chrestotes – to życzliwość i hojność, z jaką wychodzimy poza to, co trzeba zrobić, oddając drugiemu swój czas i serce.

• Pokora – gr. tepeinofrosyne – dosłownie niskie myślenie o sobie, cecha znienawidzona przez Greków, służalczość i małość, dla chrześcijan to nic innego jak stawianie się w pozycji tego, który służy drugiemu, na wzór Jezusa.
• Cichość – gr. praytes – cecha samego Pana, który nie szukał swego, lecz wypełnienia woli Ojca i naszego dobra. W ten sposób stajemy się szczególnie podobni do Niego.
• Cierpliwość – gr. makrothymia – dosłownie oznacza zdolność do wielkiego (makro) poświęcenia (gr. thyma) lub długiego powstrzymywanie gniewnej reakcji (gr. thymaino). Cierpliwość to składanie siebie w ofierze i mądre przekonywanie uczuć, aby nie wybuchły paląc niszcząc naszą relację.

Żony bądźcie poddane mężom, jak przystało w Panu. Poddanie żony mężowi nie jest naśladowaniem starożytnych wzorów społeczeństwa patriarchalnego, ponieważ ma się dokonywać “w Panu”. Jest znakiem nowego życia w Jezusie, oznacza ufne oddanie się w ręce męża, równość w powołaniu i łasce.

Mężowie, miłujcie żony i nie bądźcie dla nich przykrymi! Mężowie także mają naśladować Jezusa w jego troskliwej miłości do końca (gr. agapao) wobec żon. Dodatkowe przykazanie dla mężów dotyczy tego, aby nie być dla żon gorzkimi (gr. pikraino). W rabinackim komentarzu do Księgi Rodzaju Bóg ostrzega Adama: “Nie dopuść, aby kobieta, którą stworzyłem, płakała z twego powodu, bo ja pozbieram każdą jej łzę”.

 

CYTATY


Trzymaj fason! Obleczcie się w serdeczne miłosierdzie.
Najważniejszy pokój w całym domu: A sercami waszymi niech rządzi pokój Chrystusowy.
Paweł do ojców: Ojcowie, nie rozdrażniajcie waszych dzieci, aby nie traciły ducha.

 

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii według świętego Łukasza

(Łk 2,41-52)

Rodzice Jego chodzili co roku do Jerozolimy na Święto Paschy. Gdy miał lat dwanaście, udali się tam zwyczajem świątecznym. Kiedy wracali po skończonych uroczystościach, został Jezus w Jerozolimie, a tego nie zauważyli Jego Rodzice. Przypuszczając, że jest w towarzystwie pątników, uszli dzień drogi i szukali Go wśród krewnych i znajomych. Gdy Go nie znaleźli, wrócili do Jerozolimy szukając Go. Dopiero po trzech dniach odnaleźli Go w świątyni, gdzie siedział między nauczycielami, przysłuchiwał się im i zadawał pytania. Wszyscy zaś, którzy Go słuchali, byli zdumieni bystrością Jego umysłu i odpowiedziami. Na ten widok zdziwili się bardzo, a Jego Matka rzekła do Niego: Synu, czemuś nam to uczynił? Oto ojciec Twój i ja z bólem serca szukaliśmy Ciebie. Lecz On im odpowiedział: Czemuście Mnie szukali? Czy nie wiedzieliście, że powinienem być w tym, co należy do mego Ojca? Oni jednak nie zrozumieli tego, co im powiedział. Potem poszedł z nimi i wrócił do Nazaretu; i był im poddany. A Matka Jego chowała wiernie wszystkie te wspomnienia w swym sercu. Jezus zaś czynił postępy w mądrości, w latach i w łasce u Boga i u ludzi. Oto Słowo Pańskie

[01][02]

EWANGELIA

Rodzina z NazaretuŁk 2, 41-52

EWANGELISTA: św. Łukasz • CZAS POWSTANIA: 70-80 r.
KATEGORIA: dialog • MIEJSCE: Jerozolima • CZAS: ok. 6/7 przed Chr. • Postacie: Jezus, Maryja i Józef, krewni, nauczyciele Prawa


KSIĘGA • O autorze trzeciej Ewangelii wiemy stosunkowo dużo. Wedle najstarszych tradycji, mających potwierdzenie w Dziejach Apostolskich, św. Łukasz był towarzyszem św. Pawła i spisał głoszoną przez niego Dobrą Nowinę. Pochodził z Antiochii Syryjskiej, z wykształcenia był lekarzem (4,14) • Spisana przez niego księga bywa nazywana Ewangelią Ewangelizatora, ponieważ powstawała w środowisku pogańskim, a jej przekaz ma znaczenie ewangelizacyjne • Łukasz, na wzór Apostoła Pawła, przygotowuje ludzi do podjęcia zadania głoszenia Chrystusa tym, którzy Go jeszcze nie znają. Ewangelia stanowi pewną całość wraz z Dziejami Apostolskimi, także spisanymi przez Łukasza. Można tu wyróżnić kilka części: • ewangelię dzieciństwa • ewangelię cudów i przypowieści w Galilei • wypełnioną nauczaniem podróż do Jerozolimy • nauczanie o charakterze eschatologicznym w Jerozolimie • ewangelię Męki i Zmartwychwstania, zakończoną wezwaniem do głoszenia.

KONTEKST • Fragment, który usłyszymy pochodzi z części o dzieciństwie Jezusa. Ewangelista opowiada narodziny Syna Bożego • Następnie Maryja i Józef udają się z małym Jezusem do Świątyni, by dokonać aktu oczyszczenia. Asystują przy tym Symeon i Anna wygłaszający proroctwo o Nowonarodzonym • Dalej widzimy Jezusa, jak w wieku 12 lat udaje się ze swoimi rodzicami do Jerozolimy • Tym obrazem i powrotem Jezusa do Nazaretu kończy się Łukaszowa Ewangelia Dzieciństwa. W Synu Maryi i Józefa widać już niezwykłe cechy Syna Bożego i Zbawiciela, który teraz dojrzewać będzie w ciszy Nazaretu do podjęcia swej misji.

ZANIM USŁYSZYSZ • W dzisiejszej Ewangelii widzimy dwunastoletniego Jezusa pielgrzymującego ze swoją rodziną na święto Paschy do Jerozolimy. W drodze gubi się rodzicom, którzy odnajdują go dopiero po kilku dniach, siedzącego w świątyni jerozolimskiej i dyskutującego z nauczycielami Prawa. Na pełne troski pytanie Maryi czemu się od nich odłączył, Jezus odpowiada wskazując, że świątynia to miejsce, w którym powinien być. Następnie posłusznie wraca ze swoimi rodzicami do Nazaretu.

 

JESZCZE O EWANGELII


Rodzina z Nazaretu, to ucieleśnienie ideału, o którym pisze św. Paweł w Liście do Kolosan (DRUGIE CZYTANIE). Każda z postaci w tej rodzinie jest różna, każda ma swój osobisty charyzmat i każda może być dla nas wzorem:

Józef. Jedną z najbardziej charakterystycznych cech Józefa jest jego silny charakter, zdecydowanie w działaniu i podejmowaniu odpowiedzialności. Józef to typ patriarchy, na którego barkach spoczywa bezpieczeństwo i przyszłość domu. Kiedy rodzina jest zagrożona Anioł rozmawia właśnie z nim (>>> Mt 2:13). To on organizuje wyprawę i decyduje, gdzie powrócić, i gdzie założyć dom. Co ciekawe, Ewangelie nie przekazują żadnego słowa Józefa, jakby jego życie w całości składało się z pracy i działania, tym właśnie przemawia do nas. To troskliwy ojciec, który zawsze dyskretnie pozostaje w cieniu. W dzisiejszej Ewangelii także nie wypowiada ani słowa. Pozwala Jezusowi wędrować samotnie, pozwala mu stawiać samodzielne kroki, ufa mu i słucha go uważnie. To szkoła odpowiedzialności, męskiej troski i odwagi.

• Maryja. Zapewne jak każda kobieta troszczyła się o to, aby dom miał duszę i serce, troszczyła się o rzeczy praktyczne ich codziennego życia. Jej macierzyńską troskę widać w dialogu z dzisiejszej Ewangelii. Ta pełna miłości troska nie będzie ograniczać Jezusa. Także Maryja pozwala swojemu Synowi wędrować samodzielnie, odkrywać Boże drogi, staje pokornie wobec tajemnicy, którą jest jej dziecko. On należy przede wszystkim do Boga, nie do niej. Maryja to przykład modlącej się, towarzyszącej swemu dziecku, kochającej Matki.

Jezus. To przypadek szczególny, Bóg dorastający w ludzkiej rodzinie. Żadnej specjalnej szkoły, żadnych spektakularnych cudów ani objawów mocy i boskiego geniuszu, doprawdy nadzwyczajne życie prowadził Jezus przez 30 lat. Łukasz podkreśla w swojej Ewangelii, że było to życie poddane rodzicom. Kto jak kto, ale Syn Boga miał prawo do przeżywania swojego buntu wobec świata, który go nie rozumiał, wobec rodziny, która ostatecznie także nie była na jego miarę, można by zrozumieć jego odmienność i samotność. A jednak o niczym podobnym w historii Jezusa nie słyszymy. Jezus w Nazarecie jest szczęśliwy. Szkoła modlitwy, wiary, pracy i miłości Maryi i Józefa to najlepsze przygotowanie do jego przyszłej misji.

 

TWEETY





 

STO SŁÓW


Niedziela po Bożym Narodzeniu jest poświęcona Świętej Rodzinie. Wpatrując się we wzór, jaki zostawili nam Jezus, Maryja i Józef, możemy budować też swoje rodziny.

Jak uczy święty Paweł, kształt tej pierwszej i najważniejszej wspólnoty zależy tak samo od rodziców, jak i od dzieci. Choć zadania poszczególnych członków są różne, to jedynie wspólny wysiłek jest tym, co buduje kochający się dom.

Najważniejszym czynnikiem spajającym bliskich sobie ludzi jest wzajemna miłość. Rodzice powinni ją okazywać dzieciom, a te – w myśl czwartego przykazania – odwzajemniać ją czcią i szacunkiem.

Rodzinie potrzeba też wspólnej modlitwy. Stanowi ona trwały fundament, który pozwoli przetrwać różnego rodzaju kryzysy. Na wzór Świętej Rodziny udającej się do Świątyni Jerozolimskiej, warto może zacząć od rodzinnej niedzielnej Mszy świętej?