Polski Episkopat przygotowuje reformę katechezy parafialnej, opartą na wzajemnym uzupełnianiu się szkolnych lekcji religii i formacji w parafii, ze znacznie większą rolą tej ostatniej. Podobny model funkcjonuje w większości krajów europejskich. Szkoła przekazuje wiedzę o religii i kulturze chrześcijańskiej, ale nie zastąpi rodziny i parafii w przekazywaniu wiary, wymagającym wspólnoty, modlitwy, liturgii i osobistego towarzyszenia.

ZOBACZ>>> Bp Ważny: „My, duszpasterze, nie zdołamy już sami dotrzeć do wszystkich”

Polska: od przygotowania do sakramentów do formacji przez całe życie

Powrót religii do szkół w wolnej Polsce zrodził nadzieję, że lekcje będą naturalnie wprowadzać młodych w świat wiary. W roku szkolnym 1990/1991 uczestniczyło w nich 98 proc. uczniów podstawówek i 92 proc. licealistów. Parafie skupiły się głównie na bezpośrednim przygotowaniu do Pierwszej Komunii i bierzmowania.

W obecnym stuleciu religijność młodzieży zaczęła jednak spadać. W 1996 r. systematycznie praktykowało 62 proc. uczniów ostatnich klas szkół ponadpodstawowych, w 2010 r. – 45 proc., a w 2025 r. – 24 proc. Malał też udział w lekcjach religii. Oscylował wokół 90 proc. w szkołach podstawowych natomiast szybko spadał w liceach: z 93,3 proc. w 2009 r. do 84,8 proc. w 2015 r. i 48,1 proc. w roku 2024/2025. W dużych miastach wskaźniki są najniższe: w Warszawie – wedle informacji samorządu – w roku 2025/2026 na religię uczęszczało 59 proc. uczniów podstawówek i tylko 15 proc. uczniów szkół ponadpodstawowych.

Tak głęboki spadek postawił dotychczasowy model pod znakiem zapytania. Już w 2000 r. ks. prof. Piotr Tomasik postulował o uzupełnienie lekcji religii rozszerzoną katechezą parafialną, także poza przygotowaniem sakramentalnym. O problemie mówili publicyści. Tomasz Terlikowski wskazywał na osłabienie więzi młodych z parafią, o. Paweł Gużyński OP uznawał powrót religii do szkół za błąd, a Monika Białkowska apelowała o katechezę parafialną otwartą na pytania i wątpliwości, naturalne dla młodzieży. Bp Grzegorz Suchodolski, przewodniczący Rady KEP ds. Duszpasterstwa Młodzieży proponował z kolei tworzenie, wzorem Włoch, oratoriów – przy parafialnych miejsc spotkań, zabawy, sportu i jednocześnie katechizacji.

Ostatecznym impulsem do reformy stało się rozporządzenie minister Barbary Nowackiej z 17 stycznia 2025 r., ograniczające religię do jednej godziny tygodniowo od września. W marcu 2025 r. biskupi powołali Zespół Roboczy KEP ds. Katechezy Parafialnej pod przewodnictwem bp. Artura Ważnego, współpracujący z komisjami Wychowania Katolickiego i Duszpasterstwa oraz Zespołem ds. Nowej Ewangelizacji.

Parafia ma towarzyszyć rozwojowi wiary wszystkich pokoleń, także ochrzczonych niepraktykujących.

Na czym ma polegać reforma?

Reforma ma przekształcić katechezę z kursu przed sakramentami w formację przez całe życie: od przygotowania rodziców do chrztu dziecka po stałą formację dorosłych. Bp Ważny podkreśla, że jest to powrót do podstawowej misji Kościoła. „Przez lata mocno przesunęliśmy akcent na szkołę, tymczasem naturalnym środowiskiem przekazywania wiary jest najpierw rodzina, a potem parafia. Nie chodzi więc o to, że wracamy do parafii dlatego, że religia w szkole jest ograniczana, ale dlatego, że właśnie tam wiara powinna być przekazywana i pogłębiana” – wyjaśnia.

Zespół przygotował projekt ogólnopolskich wytycznych i poradnik dla proboszczów, uwzględniający możliwości parafii różnej wielkości. Po konsultacjach projekt trafił do Komisji Prawnej KEP. Przyjęcie wytycznych przewiduje się na najbliższym zebraniu plenarnym.

Projekt wyróżnia katechezę ewangelizacyjną, chrzcielną, eucharystyczną, przygotowującą do bierzmowania i katechezę dorosłych. Pierwsza ma docierać do poszukujących, wątpiących i powracających do Kościoła. Formacja eucharystyczna powinna obejmować dziecko i rodzinę również po Pierwszej Komunii, a przygotowanie do bierzmowania rozwijać odpowiedzialność za wspólnotę i gotowość do apostolstwa. Spotkania rodziców mają służyć przede wszystkim formacji, nie tylko organizacji uroczystości.

Podstawą będą małe grupy, modlitwa, liturgia, rozmowa o życiu, świadectwo i służba. Bp Ważny mówi o „zmianie mentalności”: parafia ma towarzyszyć rozwojowi wiary wszystkich pokoleń, także ochrzczonych niepraktykujących. Katecheza ma być kerygmatyczna – głosząca zbawczą miłość Boga i prowadząca do osobistego spotkania z Chrystusem; katechumenalna – stopniowo wprowadzająca w wiarę i życie chrześcijańskie poprzez nawrócenie; wspólnotowa – zakorzeniona we wspólnocie Kościoła i ucząca współodpowiedzialności za nią; mistagogiczna – pogłębiająca rozumienie i przeżywanie sakramentów oraz łącząca je z codziennym życiem. Nie ma powielać szkolnych lekcji ani ograniczać się do sprawdzania wiedzy. Ma umożliwiać zadawanie pytań, dzielenie się doświadczeniem i budowanie więzi.

„Nie każda parafia będzie w stanie samodzielnie realizować wszystkie te formy, możliwa zatem jest współpraca z innymi parafiami. Chcemy także rozwijać ośrodki ewangelizacyjne oraz miejsca, w których będzie można prowadzić katechezę dorosłych i przygotowywać osoby do posługi katechisty. Dobrze byłoby również, aby w każdej diecezji działał ośrodek katechumenalny, przygotowujący dorosłych i starsze dzieci do chrztu oraz pozostałych sakramentów inicjacji chrześcijańskiej” – wyjaśnia bp Ważny. Wdrażanie będzie stopniowe: parafia może zacząć od grup bierzmowanych, spotkań rodziców, kursu ewangelizacyjnego lub katechezy dorosłych.

Francja: misyjna katecheza w zsekularyzowanym kraju

We Francji, gdzie zasada świeckości wyklucza religię ze szkół publicznych, powstał rozbudowany system katechezy parafialnej. „Krajowy dokument ukierunkowujący katechezę we Francji” z 2006 r. proponuje pedagogię inicjacji: drogę do spotkania z Chrystusem i wejścia do wspólnoty. Poznawanie Biblii i nauczania Kościoła łączy się z modlitwą, liturgią, świadectwem i pomocą potrzebującym.

Dzieci rozpoczynają katechezę w wieku 7-8 lat, spotykając się co tydzień lub dwa. Parafie wybierają programy zatwierdzone przez episkopat. Przykładowo, w ramach Cap Famille w parafii Saint-Romain du Val d’Allier spotykają się całe rodziny: dzieci uczestniczą w warsztatach i modlitwie, rodzice w katechezie i rozmowach o wychowaniu. Spotkanie kończą wspólna Msza i posiłek. Z kolei paryska parafia Notre-Dame de l’Assomption łączy katechezę z opieką po szkole, pomocą w nauce oraz zajęciami sportowymi i kulturalnymi.

Pierwszą Komunię przyjmuje się w wieku 9-10 lat, po dwóch latach przygotowania. Młodzież kontynuuje formację w aumôneries – duszpasterstwach szkół średnich, oferujących dyskusje, rekolekcje, wyjazdy i wolontariat oraz przygotowanie do bierzmowania. Według szacunku z 2016 r. w parafiach działało 45-50 tys. katechetów, głównie świeckich wolontariuszy. Katecheza w parafiach oraz szkołach katolickich obejmuje 17,5 proc. dzieci w wieku 8 – 11 lat.

We Francji dynamicznie rozwija się katechumenat dorosłych, trwający przeważnie dwa lata. Kandydatom do chrztu towarzyszą indywidualnie osoby ze wspólnoty parafialnej, wspierające ich na drodze wiary. Przygotowanie obejmuje także spotkania małych grup, poznawanie Biblii, modlitwę i udział w życiu parafii. Po okresie poszukiwań następuje przyjęcie do katechumenatu, następnie wezwanie przez biskupa do sakramentów, zwykle w pierwszą niedzielę Wielkiego Postu. Chrzest, bierzmowanie i pierwszą Eucharystię przyjmuje się zasadniczo podczas Wigilii Paschalnej. Formacja trwa także później, pomagając nowo ochrzczonym pogłębiać wiarę i znaleźć swoje miejsce w parafii. Na Wielkanoc 2026 r. do chrztu przystąpiło 13 234 dorosłych – ponad trzykrotnie więcej niż dekadę wcześniej – oraz przeszło 8100 nastolatków.

CZYTAJ>>> „Mamo, tato, dlaczego nic nam o tym nie powiedzieliście?”. Francuzi odkrywają wiarę

Włochy: komplementarność szkoły i parafii

We Włoszech dobrowolne szkolne lekcje religii katolickiej, otwarte także na uczniów innych wyznań, przybliżają chrześcijaństwo i jego miejsce w kulturze oraz podejmują zagadnienia etyczne i pytania o sens życia. Programy ustalają władze w porozumieniu z Konferencją Episkopatu, a nauczyciele muszą posiadać odpowiednie kwalifikacje i zatwierdzenie właściwego biskupa. W szkołach podstawowych na religię przeznacza się dwie godziny tygodniowo, w średnich – jedną. W roku 2024/2025 uczestniczyło w niej 86,5 proc. uczniów podstawówek, 83,4 proc. szkół średnich I stopnia i 75,3 proc. szkół średnich II stopnia.

Parafialna inicjacja chrześcijańska rozpoczyna się w pierwszych klasach szkoły podstawowej i prowadzi do bierzmowania. Cotygodniowe spotkania łączą poznawanie Biblii z modlitwą, liturgią i działalnością charytatywną. Formacja odbywa się w parafiach i grupach międzyparafialnych, a częściowo także w domach. Proboszcz wraz z zespołem katechetów dostosowuje program do miejscowych warunków, a rodzice uczestniczą w katechezie dorosłych lub grupach biblijnych. Posługę katechetyczną pełni około 200 tys. osób — głównie świeckich, w większości kobiet. Wytyczne episkopatu „Spotykamy Jezusa” z 2014 r. przestrzegają przed „fabryką sakramentów”: Pierwsza Komunia i bierzmowanie mają być etapami dłuższej drogi wiary. Dlatego po bierzmowaniu parafie zachęcają młodych do dalszej formacji w grupach młodzieżowych.

Charakterystyczne dla Włoch są oratoria – parafialne centra łączące katechezę ze sportem, kulturą, pomocą w nauce, wyjazdami i wolontariatem. Badanie dla episkopatu z 2016 r. potwierdziło działalność 5637 placówek, a ich rzeczywistą liczbę oszacowało na ponad 8 tys. Zajęcia wakacyjne gromadzą około 2 mln uczestników. Szczególnie liczne na północy kraju, zwłaszcza w Lombardii, oratoria działają niemal codziennie, stanowiąc w wielu miejscowościach ważne, niekiedy jedyne centrum aktywności młodzieży.

Dzieci po lekcjach odrabiają tam zadania, grają w piłkę i spotykają animatorów, a w wyznaczonym dniu uczestniczą w katechezie. Wiara splata się z przyjaźnią, zabawą i uczeniem się odpowiedzialności za innych. Dzięki temu oratoria docierają także do dzieci z rodzin niepraktykujących i migranckich, które nie zapisałyby się na katechezę.

Portugalia: parafia jako miejsce inicjacji chrześcijańskiej

Szkolny przedmiot- katolicka edukacja moralna i religijna – jest dobrowolny. Nauczycieli przedstawia Kościół, a zatrudnia państwo. Program obejmuje Biblię, chrześcijaństwo, etykę, problemy społeczne, dialog międzyreligijny, lecz nie przygotowuje do sakramentów. W roku 2024/2025 uczestniczyło w nim 240 tys. uczniów, 18 proc. uczniów szkół podstawowych i średnich. Zajęcia prowadziło 1382 nauczycieli.

Inicjacja chrześcijańska odbywa się w parafii. W 2022 r. biskupi zatwierdzili ogólnokrajową „Drogę inicjacji do życia chrześcijańskiego dzieci i młodzieży wraz z rodzinami”. Obejmuje ona cztery etapy: „przebudzenie wiary” do około siódmego roku życia; inicjację w wieku 7-10 lat, prowadzącą do Pierwszej Komunii; formację mistagogiczną w wieku 10-14 lat, pogłębiającą przeżywanie sakramentów; oraz formację ucznia-misjonarza w wieku 14-18 lat.

Drogę tę wyznaczają kolejne wydarzenia: otrzymanie znaku krzyża i Biblii, poznanie Modlitwy Pańskiej i wyznania wiary, Pierwsza Komunia, uroczyste wyznanie wiary oraz przygotowanie do bierzmowania około 14.-15. roku życia. Starsza młodzież podejmuje refleksję nad powołaniem i odpowiedzialnymi wyborami. Sakramenty są etapami dłuższej drogi ku świadomemu chrześcijaństwu.

Spotkania odbywają się zazwyczaj co tydzień, często w sobotę lub przed niedzielną Eucharystią. Łączą pracę w małych grupach, rozmowę o Ewangelii, modlitwę, śpiew, zadania domowe i liturgię. Katecheza ma angażować „głowę, serce i ręce”.

Ponieważ wielu rodziców proszących o sakramenty dla dzieci ma słaby kontakt z Kościołem, katecheza służy również ponownej ewangelizacji dorosłych.

Katechezę parafialną prowadzą głównie  świeccy. Według szacunku z 2019 r. było ich około 60 tys. Program „Ser Catequista” zapewnia im formację duchową, biblijną, teologiczną i pedagogiczną.

Hiszpania: inicjacja obejmująca całą rodzinę

Szkoła zapewnia edukację religijną, parafia przygotowuje do sakramentów i życia w Kościele. Dobrowolną lekcję religii katolickiej w szkołach publicznych i katolickich wybrało w roku 2024/2025 56,06 proc. uczniów. Przedmiot przybliża Biblię, historię chrześcijaństwa, kulturę religijną i chrześcijańską wizję człowieka.

Dziecko rozpoczyna katechezę w siódmym roku życia. Przez dwa lub trzy lata uczestniczy w cotygodniowych spotkaniach małej grupy, poznaje Ewangelię, uczy się modlitwy i bierze udział w niedzielnej Mszy św., po czym przystępuje do Pierwszej Komunii. Kolejny etap, trwający trzy lub cztery lata, ma zapobiegać odchodzeniu dzieci po tej uroczystości. Obejmuje grupy postkomunijne, przygotowanie do bierzmowania, rekolekcje, wolontariat i włączanie młodych w liturgię oraz duszpasterstwo.

W wielu diecezjach zapis dziecka na katechezę rozpoczyna regularne spotkania rodzin poświęcone wierze, modlitwie, celebracjom i domowemu przekazowi wiary. Parafia dociera w ten sposób również do rodziców, którzy utracili żywy związek z Kościołem.

W 2022 r. katechezę prowadziło blisko 88 tys. katechetów, w większości świeckich wolontariuszy.

PRZECZYTAJ>>> Czym jest Fundusz Kościelny? Jak wygląda finansowanie Kościoła?

Niemcy: katecheza skupiona wokół sakramentów

W Niemczech religia ma konstytucyjną rangę szkolnego przedmiotu. Zasadniczo jest katolicka lub ewangelicka, z możliwością wyboru etyki. Rozwijają się też zajęcia międzywyznaniowe, muzułmańskie i religioznawcze. W roku 2023/2024 religię katolicką wybrało około 1,7 mln uczniów klas I-X (25,2 proc.), ewangelicką – 1,9 mln (28,5 proc.), łącznie 53,7 proc.

Parafia skupia się, podobnie jak dotąd w Polsce, na katechezie sakramentalnej. Przygotowanie do Pierwszej Komunii obejmuje małe grupy dzieci, zwykle w wieku 8-9 lat, prowadzone przez świeckich wolontariuszy, nabożeństwa, spowiedź i rodzinne Msze. Celem jest poznanie wiary oraz doświadczenie Eucharystii jako spotkania z Chrystusem i wspólnotą. Towarzyszą mu spotkania rodziców i działania charytatywne.

Przygotowanie do bierzmowania, zwykle w wieku 14-16 lat, łączy spotkania grupowe, rekolekcje, pielgrzymki, wolontariat, projekty społeczne i rozmowy z duszpasterzem. W wielu diecezjach sakramentu udziela się co dwa lata; rozległość parafii i malejąca liczba księży utrudniają stałą formację.

Litwa: bliska współpraca szkoły i parafii

Po odzyskaniu niepodległości Litwa przywróciła religię do szkół i odbudowała katechezę parafialną. W szkole uczniowie mogą wybrać religię lub etykę. Wytyczne episkopatu z 2003 r. rozdzieliły zadania: szkoła przekazuje wiedzę religijną i przybliża jej miejsce w kulturze, parafia prowadzi do więzi z Chrystusem i Kościołem poprzez modlitwę, sakramenty, liturgię, formację moralną i świadectwo. 

Dzieci spotykają się co tydzień, uczestnicząc w niedzielnej Mszy i towarzyszących im spotkaniach. Parafie angażują też rodziców i łączą katechizację dzieci z kursami dla dorosłych, często oddalonych od Kościoła. W parafii Zmartwychwstania Pańskiego w Kownie dwunastospotkaniowy kurs Alfa służy rodzicom dzieci komunijnych, kandydatom do bierzmowania i osobom pragnącym odnowić wiarę.

***

Szeroko zakrojona katecheza wymagać będzie zaangażowania tysięcy świeckich wolontariuszy: rodziców, a przede wszystkim osób uformowanych w ruchach apostolskich. Może to wyzwolić potencjał świeckich i obudzić „śpiącego olbrzyma”

Przygotowywany w Polsce program katechezy parafialnej jest szansą na odnowę przekazu wiary i rozwój systematycznej formacji wszystkich pokoleń. Umożliwi także stałą formację dorosłych, dotąd dostępną we wspólnotach i wybranych środowiskach. Szeroko zakrojona katecheza wymagać będzie zaangażowania tysięcy świeckich wolontariuszy: rodziców, a przede wszystkim osób uformowanych w ruchach apostolskich. Może to wyzwolić potencjał świeckich i obudzić „śpiącego olbrzyma”, o którym mówi się od lat. Może też zmienić oblicze wielu parafii, skłaniając je do przejścia od „stacji obsługi sakramentalnej” ku autentycznym wspólnotom, gdzie jest przestrzeń na współodpowiedzialność świeckich.

Szkolne lekcje religii zachowają przy tym istotne zadanie: przekazywanie wiedzy pozwalającej rozumieć europejski kod kulturowy, zakorzeniony w chrześcijaństwie. Bez znajomości Biblii, chrześcijańskiej symboliki i tradycji kolejnym pokoleniom coraz trudniej będzie odczytywać sztukę i historię naszego kontynentu, a tym samym korzystać z jego dziedzictwa. Szkoła, rodzina i parafia mają więc uzupełniające się zadania: pomagają poznawać kulturę, odkrywać wiarę i nią żyć.

Marcin Przeciszewski

Więcej ciekawych artykułów znajdziesz na stronie głównej: stacja7.pl