Nasze projekty
Reklama

Habemus Bond. James Bond

Robert Pattinson został siódmym Jamesem Bondem. Od premiery "Doktor No" w 1962 roku Kościół miał 007 papieży. Przypadek? Oto historia ostatnich papieży w kluczu kolejnych odsłon serii o agencie 007. Z licencją na dystans

Od 1962 roku Jamesa Bonda zagrało sześciu aktorów. Wczoraj ogłoszono siódmego: Roberta Pattinsona. Stolica Piotrowa miała w tym samym czasie siedmiu papieży – od Jana XXIII (wybranego w 1958), który w 1962 roku otwierał sobór, po Leona XIV. Remis, z jedną różnicą: Kościół “obsadził” siódmego papieża półtora roku wcześniej i potrzebował na to siedemnastu dni, nie pięciu lat. 

Papież nie jest Bondem ani Bond papieżem – choć dla niejednego bondomaniaka 007 znaczy więcej niż Ojciec Święty. A jednak media od sześćdziesięciu lat opowiadają o papieżach językiem i sportu, i polityki, i filmu, i… 007. Tyle że to raczej Bond uczy się od starych instytucji niż one od niego: trwałości, powtarzalnego rytuału i niezmiennego rdzenia, który przeżywa każdą zmianę twarzy.

Ale przede wszystkim przyjemnie jest patrzeć na dwie równoległe sukcesje, które przechodzą przez zmieniający się świat XX i XXI wieku. No to ruszamy. Będziecie wstrząśnięci, oby nie zmieszani.

Reklama

Październik 1962

Piątego października 1962 roku w londyńskim kinie Pavilion odbyła się premiera „Doktora No”. Sześć dni później Jan XXIII otworzył Sobór Watykański II. Wieczorem, gdy plac św. Piotra wypełnił się pochodniami, papież podszedł do okna i bez kartki wygłosił „przemówienie pod księżycem”. Kazał ludziom wrócić do domów i przekazać dzieciom słodkie pozdrowienie od papieża.

Telewizja to pokazała. Kościół po raz pierwszy zobaczył, co potrafi kamera.

Szesnastego października Kennedy dostał zdjęcia radzieckich wyrzutni na Kubie. Fabuła filmu sprzed dwóch tygodni – szaleniec z karaibskiej wyspy strąca amerykańskie rakiety – przestała być rozrywką. 25 października Jan XXIII wygłosił przez radio apel do rządzących o ratowanie pokoju; wydrukowała go nawet moskiewska „Prawda”. Pół roku później ukazała się encyklika „Pacem in terris”. Komuniści pokochali papieża. Bo było im to akurat na rękę.

Reklama

Seria filmowa nauczy się wkrótce wymieniać odtwórcę głównej roli bez utraty bohatera. Kościół w sumie robi to od dawna – papież staje się “Piotrem naszych czasów”. Teologiczna różnica jest znaczna, ale podobieństwo i tak robi wrażenie. Twarz się zmienia, rola zostaje. I seria filmowa, i papiestwo, w gruncie rzeczy odpowiadają na to samo pytanie: ile można zmienić, żeby zachować tradycję.

Casting i konklawe

Zdjęcia próbne, krótka lista i przecieki. O obsadzie w roli od 2025 roku decyduje Amazon MGM, który przejął od rodziny Broccolich kontrolę nad serią 007. Reżyseruje Denis Villeneuve, scenariusz napisał Steven Knight, twórca „Peaky Blinders”. Pattinson był prawdziwym “outsiderem”, dołączył do medialnej listy kandydatów niedawno, obok Jacka Lowdena i Calluma Turnera. 

Choć nie ma castingów na papieży, media i tak urządzają casting. Są listy papabili i są kursy u bukmacherów, którzy przyjmują zakłady na obie te „role”. Działa też to samo przysłowie: kto wchodzi na konklawe papieżem, wychodzi kardynałem. Faworytem do roli Bonda był przez lata Aaron Taylor-Johnson, faworytami konklawe 2025 – Parolin i Tagle. Ostateczny wybór to zawsze niespodzianka. Emocje – porównywalne.

Reklama

Kino samo zresztą zatarło granicę między Bondem i konklawe. W „Konklawe” z 2024 roku wyborem papieża kieruje dziekan Kolegium Kardynalskiego grany przez Ralpha Fiennesa. Ten sam aktor w ostatnich filmach z Craigiem grał M – człowieka, który wysyła 007 na misję. Czytajcie dalej, to nie pierwsza taka sytuacja.

Inne jest tempo wyboru. Kto by pomyślał, na korzyść papiestwa. Franciszek zmarł 21 kwietnia 2025 roku, biały dym pojawił się 8 maja: Kościół potrzebował siedemnastu dni. Daniel Craig pożegnał się z rolą jesienią 2021 roku w „Nie czas umierać”, a następcę ogłoszono po ponad pięciu latach. Jeśli film wejdzie do kin w 2028 roku, jak się spekuluje, będzie to najdłuższa przerwa w historii serii. Instytucja uchodząca za powolną (“kościelne młyny”, znamy to!) okazała się szybsza od korporacji. Długie okresy sediswakancji w historii Kościoła, owszem, zdarzały się, nawet trzyletnie, no ale bez przesady. Ci od 007 muszą się od nas jeszcze wiele nauczyć.

Najważniejsze jest pierwsze ujęcie. Każdy Bond ma powtarzalną sekwencję lufy: bohater idzie, odwraca się i strzela w stronę widza. Na ekranie od góry rozlewa się krew. To samo ujęcie w różnych, coraz to nowszych wersjach, ale zawsze to samo.

Początek pontyfikatu też jest powtarzalną sekwencją. Biały dym, habemus papam, błogosławieństwo. Tak, innowacje są. Jan Paweł I wprowadził pierwsze pozdrowienie. Franciszek wyszedł na loggię bez czerwonej mucety i powiedział „Buonasera”, a przed błogosławieństwem poprosił lud o modlitwę. Leon XIV wyszedł z powrotem w mucecie i stule, zaczął od „Pokój wam wszystkim” i czytał z kartki. Ale gdyby wziąć wszystkie “habemusy” z ostatnich dekad – sekwencja identyczna, w nowszych wersjach.

To działa. A kim jest nowy Bond i nowy papież, wiemy już wtedy. Media – watykaniści czy recenzenci – potrafią z tych pierwszych ujęć, z ubioru, ze stylu, odczytać z tego cały program pontyfikatu. Zanim padnie jeszcze pierwsze programowe zdanie. Zanim cokolwiek zrobi wybrany, jako papież czy jako Bond.

Siedem twarzy

Seria o Bondzie zaczynała od postaci bez wnętrza. Fleming chciał bohatera, który jest tępym narzędziem w rękach państwa. Psychologię dopisano mu dopiero za Craiga: sieroctwo, ranę, dom z dzieciństwa w „Skyfall”.

Z papieżami było… podobnie. Ich wnętrze długo nie interesowało mediów. Papież to papież. Wystarczy, że jest. Dziś tematem dnia może być nawet historia wnętrza papieży. 

Ale po kolei. Jan XXIII to Connery w tej historii: tym, który ustalił formę. Ciepły, rubaszny, z dystansem do własnej niefotogeniczności. Jego obraz medialny powstał w kilka miesięcy i nie zmienił się od sześćdziesięciu lat: „dobry papież”.

Paweł VI chyba nie ma swojego Bonda. Jest raczej M: tym, który zarządza kryzysem, wysyła innych w ogień i nie jest za to kochany. Pierwszy papież w samolocie (1964), pierwszy w ONZ (1965), odkłada tiarę, reformuje konklawe i wdraża soborowe reformy.

Jan Paweł I to Lazenby. Jeden występ: trzydzieści trzy dni, jeden film. Oba zakończone tragicznie – „W tajnej służbie Jej Królewskiej Mości” kończy się śmiercią żony Bonda, pontyfikat Lucianiego śmiercią papieża. Obu zrehabilitowano: film uchodzi dziś za jeden z najlepszych w serii, a Jana Pawła I beatyfikowano w 2022 roku. Media nie znoszą krótkich historii, więc wypełniają je spiskiem. Wokół odejścia Lazenby’ego do dziś krążą plotki, dlaczego odszedł. Wokół Lucianiego – książka Yallopa i inna znana seria, „Ojciec chrzestny III”.

Jan Paweł II to jedyny papież, który naprawdę był aktorem, w Teatrze Rapsodycznym w Krakowie. Dla Polaków to on jest Connerym: miarą, którą mierzy się wszystkich następców. Długością pontyfikatu przypomina Rogera Moore’a, który zagrał siedem razy w dwanaście lat; ale i tak nie pobił papieża Polaka. Karol Wojtyła stał na czele Kościoła ponad dwadzieścia sześć. Był też sierotą, jak Bond w oficjalnej biografii: matkę stracił w wieku ośmiu lat, brata w wieku dwunastu, ojca w wieku dwudziestu.

Benedykt XVI to Dalton. Poważny, książkowy, z programem powrotu do źródeł: Dalton czytał Fleminga na planie, Ratzinger napisał trzy tomy o Jezusie z Nazaretu. Obaj byli niedocenieni i obaj odeszli wcześniej, niż się spodziewano. Benedykt dał jednak papiestwu coś, co w serii o Bondzie jest regułą: można zejść z roli za życia. Był pierwszym papieżem od 1415 roku, który ustąpił. Craig jest pierwszym Bondem, który… zginął.

A propos, Bond nie może się zestarzeć: Moore’a wymieniono, gdy w „Zabójczym widoku” miał 57 lat i wyglądał na zmęczonego. Karol Wojtyła w wieku 59 lat dopiero zaczynał jako papież. Papież wybrany w wieku 76 lat to już norma. Bond musi być młody. Sean Connery musiał być “młody” najdłużej. Jan Paweł II pokazał starość i chorobę przed kamerą i uczynił z nich treść nauczania. Papieże chorują na oczach świata. Żaden twórca Bonda nie odważyłaby się na taki finał.

Po abdykacji Benedykta przez następne dziewięć lat w Watykanie żyło dwóch mężczyzn w bieli. Netflix nakręcił „Dwóch papieży”. Seria 007 też zna ten stan: w 1983 roku w kinach były dwa filmy z dwoma Bondami, kanoniczna „Ośmiorniczka” z Moore’em i „Nigdy nie mów nigdy” z Connerym. Jeśli porównanie nie do końca trafia, to podejdźmy do tego inaczej: nawet w Kościele może być niekanoniczna wspólnota, patrz, ruch lefebrystów. 

Franciszek to Craig: dekonstrukcja roli. Gdy barman w „Casino Royale” pyta, czy martini ma być wstrząśnięte, czy zmieszane, Bond odpowiada… wiecie co. Franciszek nigdy tak nie powiedział, rzucił tylko w dniu wyboru, że “skończył się karnawał”, nigdy nie założył czerwonych butów, opuścił Pałac Apostolski. I był też pierwszym papieżem z psychologią wyłożoną na stół. Przyznał, że jako czterdziestolatek przez pół roku chodził do psychoanalityczki. 

Leon XIV to wizerunek, który wciąż się pisze, od półtora roku. Robert Prevost, Amerykanin, kanonista, dwadzieścia lat w Peru, misjonarz z Chicago. Przez pierwsze miesiące był ostrożny, trzymał się przygotowanych tekstów, nie dał sie jeszcze do końca poznać. Jesienią 2025 roku odwiedził go Karol III, formalny zwierzchnik agenta 007, który od 2022 roku służy już Jego Królewskiej Mości. Karol zapytał o kamery – żartując, że są „stałym zagrożeniem” (constant hazard). Leon odpowiedział: „Można się przyzwyczaić”. Bond nie powiedziałby tego lepiej.

Q, czyli dział techniczny

Q produkuje gadżety, a gadżety zdradzają epokę. Papiestwo ma swój wyraźnie zaznaczony dział Q od 1931 roku, gdy Marconi zbudował Radio Watykańskie. Od 1962 roku jego wyposażenie zmienia się szybciej niż kiedykolwiek. 

W 1963 roku Q po raz pierwszy wręcza Bondowi walizeczkę: nóż do rzucania, złote monety, składany karabin snajperski, nabój z gazem. W 1964 roku Paweł VI wsiada do samolotu i leci do Ziemi Świętej. Samolot okaże się najważniejszym papieskim gadżetem, bo to w nim narodzi się nowy gatunek: konferencja prasowa ponad chmurami. Tam testuje się najniebezpieczniejszą broń, jaką papież ma w arsenale – zdanie bez kartki. „Kim jestem, by osądzać?” padło właśnie w samolocie, w lipcu 2013 roku w samolocie z Rio. 

Ale najbardziej bondowski z gadżetów to papamobile. Zamach z 13 maja 1981 roku zmienił pojazd papieski w papamobile z kuloodpornymi szybami. Przejazd papieża pośród tłumów to obowiązkowy punkt każdej pielgrzymki papieskiej w każdym miejscu. Co by się stało, gdyby tego zabrakło? Przypomnijcie sobie “Quantum of Solace”, dla wielu najsłabszy film z serii, bo bez gadżetów.

Benedykt XVI, przywiązany do ręcznie pisanych notatek, w 2011 roku uruchomił z iPada portal informacyjny, a w grudniu 2012 roku wysłał pierwszy wpis z konta @Pontifex. To scena jak z kina: Q wręcza agentowi urządzenie, które zupełnie do niego nie pasuje, ale ono działa. Franciszek założył Instagram (2016) i robił selfie z młodzieżą, ale jego najlepszy gadżet był antygadżetem. W lipcu 2013 roku sam wniósł na pokład czarną teczkę. Zapytany, co w niej ma, wyliczył: maszynkę do golenia, brewiarz, kalendarz i książkę o św. Teresce. Walizeczka Q miała karabin, ta – brewiarz. Do tego mały samochód zamiast limuzyny: anty-Aston Martin.

Leon XIV jest pierwszym papieżem, który sam mógłby być Q. Skończył matematykę, a jego pierwsza encyklika, „Magnifica humanitas”, nie gloryfikuje gadżetów, nowych technologii, ale też ich nie potępia. Jej autor tylko przytomnie pyta, kto je kontroluje. Wzywa do „rozbrojenia” sztucznej inteligencji i odrzuca myśl, że decyzje o życiu i śmierci można oddać maszynie. 

W „Skyfall” młody Q przechwala się, że w piżamie, przy laptopie i przed pierwszą herbatą wyrządzi więcej szkód niż Bond przez rok w terenie. „Magnifica humanitas” można czytać jako odpowiedź na tę przechwałkę. Dział Q to raczej dział „ethiQue”.

Choć można jeszcze inaczej: od 2013 roku Q stoi w tłumie na Placu św. Piotra. Każdy wierny ma w kieszeni kamerę, nadajnik i studio montażowe. Papieża nie ogląda się już w telewizji. Nagrywają go dziesiątki tysięcy ludzi naraz, każdy z własnym kadrem. Moda na gadżety jest teraz zresztą zupełnie inna. Z Franciszkiem młodzi wymieniali się… piuskami, w Leona – zdarza się – rzucają różańcami.

Pancerny Bond, pancerny kardynał

Bond ma walthera PPK. Media mają arsenał etykiet. Od „postępowy” albo „konserwatywny” począwszy. Strzelają z nich do każdego papieża, zwłaszcza gdy powie coś zdecydowanie. Amunicja, która raz wystrzelona zostaje w ciele na zawsze.

Jan XXIII był „dobrym papieżem”, Paweł VI „Hamletem z Mediolanu”, Jan Paweł I „papieżem uśmiechu”. Jan Paweł II był kolejno sportowcem Pana Boga, pielgrzymem i supergwiazdą. Benedykt XVI wszedł w papiestwo z gotową etykietą: „rottweiler Pana Boga”, „pancerny kardynał”, a brytyjski „The Sun” dał na okładkę „Od Hitlerjugend do Papa Ratzi”. Potem przyszły rzekome buty od Prady; watykański dziennik prostował, że papież nie ubiera się u Prady, tylko w Chrystusa. Do historii przejdzie i tak pokornym gestem abdykacji.

Franciszek za słowa „Kim jestem, by osądzać?” ma tytuł Człowieka Roku „Time” i okładkę „Rolling Stone”, a ze strony kół konserwatywnych dystans na wieki. Mało kto zastanawiał się, co tak naprawdę pierwszy papież z Argentyny wtedy o homoseksualizmie powiedział. Leon XIV dostał czapkę White Sox, „papieża z Chicago” i odkopane konto na X, gdzie jako kardynał udostępniał teksty krytyczne wobec J.D. Vance’a. Jego „przeciwnikiem” w drugim roku pontyfikatu stał się nie kto inny, jak… Donald Trump.

Seria o Bondzie zna tę amunicję. W 2005 roku, tym samym, w którym „The Sun” witał Benedykta, tabloidy przywitały Daniela Craiga przezwiskiem „James Bland”, a fani założyli stronę craignotbond.com. Craig był za niski, za jasny, a na konferencji na Tamizie miał na sobie kamizelkę ratunkową. Siedem lat później „Skyfall” jako pierwszy Bond zarobił ponad miliard dolarów, a dziś Craig jest uznawany za najlepszego Bonda albo tego drugiego, po Connerym, a „Casino Royal” – dla wielu to najlepszy film serii. Pierwsze medialne wrażenia rzadko zgadzają się z tym, co potem przejdzie do historii.

Pattinson ma już swój zestaw: wampir ze „Zmierzchu”, Batman. Branża w pierwszych godzinach podzieliła się na tych, którzy uznali wybór za błąd, i tych, którzy nie mogą się doczekać. Nie zagrał jeszcze ani jednej sceny.

Najskuteczniejszą bronią arsenału jest porównanie z poprzednikiem. Każdy nowy Bond jest opowiadany jako korekta poprzedniego: po kpiarskim Moorze poważny Dalton, po ponurym Craigu – zobaczymy. Każdy nowy papież jest opowiadany jako zerwanie albo kontynuacja: Benedykt jako „kontynuator”, Franciszek jako „anty-Benedykt”, Leon jako „Franciszek w mucecie” albo „powrót do normalności”. Sprytne. Taka rama w połowie zawsze jest prawdziwa.

Bo o kim ona mówi więcej? Bondzie, papieżu czy zmieniającej się wokół widowni? Dobrze to pokazuje zestawienie dwóch zdjęć z placu św. Piotra, które w marcu 2013 roku obiegło sieć. Na pierwszym, przedstawianym jako oczekiwanie na Benedykta w 2005 roku, w tłumie świeci kilka telefonów. Na drugim, z wyboru Franciszka, świeci morze ekranów. A co najlepsze, to drugie nie było prawdziwym zdjęciem, lecz fotomontażem. Dziś powiedzielibyśmy – wygenerowała to AI. Choć fakt się nie zgadzał, prawda o czasach mówi wszystko.

W tajnej służbie Jego Świątobliwości

Złoczyńcy Bonda są sejsmografem lęków Zachodu. W 1962 roku doktor No strąca rakiety. W 1964 roku Goldfinger chce napromieniować złoto w Fort Knox. W 1979 roku Drax z „Moonrakera” planuje eugenikę z orbity. W 1985 roku Zorin z „Zabójczego widoku” chce zatopić Dolinę Krzemową, żeby zmonopolizować mikroprocesory. Po 2001 roku przychodzą bankier terrorystów, handlarz wodą, haker z przeszłością w MI6, szef globalnej inwigilacji i twórca broni biologicznej celującej w DNA.

Lista przeciwników papieży jest tym samym sejsmografem, tyle że pisanym encyklikami: Jan XXIII: wojna atomowa. Paweł VI: głód, niesprawiedliwy rozwój, rewolta 1968 roku, terroryzm. Jan Paweł II: komunizm, największy złoczyńca stulecia, a po 1989 roku konsumpcjonizm i „kultura śmierci”. Benedykt XVI: „dyktatura relatywizmu” – złoczyńca bez twarzy, jak Blofeld z pierwszych filmów, z którego widać tylko dłoń głaszczącą kota. Franciszek: „globalizacja obojętności”, „ekonomia, która zabija”, niszczenie wspólnego domu. Leon XIV: paradygmat technokratyczny, AI, kultura przemocy.

Najbardziej bondowski scenariusz napisało jednak życie. 13 maja 1981 roku turecki zamachowiec strzela do papieża na placu św. Piotra. Przez lata ciągnie się „ślad bułgarski”, którego rzymski sąd nie potwierdził. W 2000 roku Watykan ujawnia trzecią tajemnicę fatimską z wizją „biskupa w bieli” padającego od kul. Fleming odrzuciłby taki scenariusz jako przesadzony. Podobnie jak ten z 2012 roku, w którym papieskie dokumenty wynosi z Pałacu Apostolskiego kamerdyner.

Jest też inny ciekawy przypadek . W „Jutro nie umiera nigdy” (1997) złoczyńcą jest Elliot Carver, magnat medialny, który fabrykuje wiadomości, żeby wywołać wojnę. Grał go Jonathan Pryce. Dwadzieścia dwa lata później ten sam aktor zagrał Jorge Bergoglio w „Dwóch papieżach”. Człowiek, który w kinie uosabiał manipulację mediami, wcielił się w papieża, który media rozumiał lepiej niż którykolwiek poprzednik.

Pisałem już, że Leon XIV dostał przeciwnika, jakiego nie miał żaden z poprzedników: urzędującego prezydenta Stanów Zjednoczonych, rodaka. Gdy papież skrytykował amerykańsko-izraelską wojnę z Iranem, Trump obrzucił go w mediach społecznościowych epitetami „słaby” i „okropny”. Leon odpowiedział po bondowsku, chłodno: jego przemówienia w Afryce napisano tygodnie wcześniej i nie celowały w Trumpa, lecz w sposób prowadzenia współczesnej polityki. 

Licencja kluczy

Bond jest postacią graną przez aktorów. Użyczają twarzy komuś, kto nie istnieje. Papież nie zostawia swojej roli na planie filmowym. Ktokolwiek nim jest, jest nim non stop.

W grudniu 2005 roku Benedykt XVI mówi do Kurii o dwóch sposobach czytania soboru: hermeneutyce zerwania oraz hermeneutyce ciągłości. Jedenaście miesięcy później do kin wchodzi „Casino Royale”, pełny reboot: Bond zaczyna od zera i zdobywa status 00 w pierwszej scenie. Franczyza wybrała zerwanie, Kościół upiera się przy ciągłości, a media pytają: „ale dlaczego”. Czytają Kościół logiką franczyzy: każdy nowy pontyfikat to potencjalny reboot, każda loggia to nowy teaser.

Ale i franczyza nie może być czystym zerwaniem. Judi Dench grała M u Brosnana i przeszła przez reboot do ery Craiga. Ciągłość serii nie zagnieździła się w agencie 007, tylko w tym, kto go wysyła. To chyba najlepsza lekcja, jaką kino szpiegowskie może dać watykanistom: tożsamość funkcji nie zależy od charakteru. W Kościele o ciągłości decyduje urząd i tradycja, nie temperament i wizerunek papieża.

Jeśli Bond ma licencję na zabijanie, papież ma „licencję” kluczy: co zwiąże na ziemi, będzie związane w niebie. Agent zdobywa status 00 po dwóch zabójstwach, papież swój status – jednym słowem wypowiedzianym w Kaplicy Sykstyńskiej: accepto. Ostatni papieże używają jej zresztą głównie do odbierania licencji na zabijanie. Franciszek odebrał ją państwom, wpisując w 2018 roku do Katechizmu, że kara śmierci jest niedopuszczalna. Leon XIV w encyklice o sztucznej inteligencji odbiera ją maszynom.

Każdy film o 007 kończy się w napisach obietnicą: James Bond powróci – z inną twarzą, ale z tą samą licencją. Każdy koniec pontyfikatu to początek oczekiwania na nowego papieża: innego człowieka z tą samą władzą. Ludzie się zmieniają, czasy się zmieniają, filmy o 007 również. I nie można powiedzieć, że z pontyfikatami jest inaczej. Potrzebujemy zmienności w niezmienności, jak i niezmienności w zmienności.

ks. Przemysław Śliwiński

fan papiestwa i serii 007

Reklama

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ

PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ
WIARA I MODLITWA
Zatrudnij nas