Jutro Niedziela – XXII zwykła B

Nie ma nic gorszego niż prawo, które pozostaje tylko literą

ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

PUNKT WYJŚCIA


DWUDZIESTA DRUGA NIEDZIELA ZWYKŁA • Rok B • KOLOR: Zielony • KOLEKTA: Modlimy się, aby Bóg umocnił w nas miłość do Niego i dał nam wzrastać w pobożności CZYTANIA: Księga Powtórzonego Prawa 4,1-2.6-8 Psalm 15,1-5 • List św. Jakuba Apostoła 1,17-18.21b-22.27 Ewangelia wg św. Marka  7,1-8.14-15.21-23

 

CHMURA SŁOWA   Jutro Niedziela - XXII zwykła B

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Księgi Powtórzonego Prawa

(Pwt 4,1-2.6-8)

Mojżesz powiedział do ludu izraelskiego: A teraz, Izraelu, słuchaj praw i nakazów, które uczę was wypełniać, abyście żyli i doszli do posiadania ziemi, którą wam daje Pan, Bóg waszych ojców. Nic nie dodacie do tego, co ja wam nakazuję, i nic z tego nie odejmiecie, zachowując nakazy Pana, Boga waszego, które na was nakładam. Strzeżcie ich i wypełniajcie je, bo one są waszą mądrością i umiejętnością w oczach narodów, które usłyszawszy o tych prawach powiedzą: Z pewnością ten wielki naród to lud mądry i rozumny. Bo któryż naród wielki ma bogów tak bliskich, jak Pan, Bóg nasz, ilekroć Go wzywamy? Któryż naród wielki ma prawa i nakazy tak sprawiedliwe, jak całe to Prawo, które ja wam dziś daję?

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

PIERWSZE CZYTANIE

Nic dodać, nic ująć Pwt 4,1-2.6-8

Mojżesz wzywa Izraelitów do zachowania prawa. Bo pochodzi od Boga. “Nic nie dodacie do tego, co ja wam nakazuję, i nic z tego nie odejmiecie”

KSIĘGA POWTÓRZONEGO PRAWA • AUTOR: kapłan lub lewita, przedstawiciel szkoły deuteronomistycznej (wyjaśnienie poniżej) • CZAS POWSTANIA: VII-VI w. przed Chr.

KATEGORIA: przemowa • KTO MÓWI: Mojżesz ADRESACI: lud Izraela • MIEJSCE: pustynia w Arabie • CZAS AKCJI: XII w. przed Chr.


TESTAMENT MOJŻESZA • Wprawdzie Księga Powtórzonego Prawa należy do Pięcioksięgu,  różni się jednak od pozostałych ksiąg. Nie dominuje tu narracja, jak w przypadku Księgi Rodzaju czy Wyjścia. Powtórzone Prawo (gr. deuteronomium) to inaczej kopia Księgi Prawa Mojżesza, którą przyszli królowie Izraela mają sobie sporządzić i którą mają się kierować (Pwt 17,18). Nazwa księgi sugeruje również, że mamy tu do czynienia z przypomnieniem i wyjaśnieniem Prawa danego na Synaju. Hebrajska nazwa księgi – Debarim (dosłownie: ‘Słowa’) wskazuje na charakter księgi: słuchamy tu mów Mojżesza. Księga Powtórzonego Prawa to w istocie mowa pożegnalna i testament wielkiego prawodawcy pozostawiony Izraelowi w przeddzień wejścia do Ziemi Obiecanej.

PIERWSZA MOWA • Księga składa się z czterech wielkich mów Mojżesza. Usłyszymy dziś fragment pierwszej z nich. Mowa ta jest w całości opowieścią-przypomnieniem dotychczasowej wędrówki ludu: od góry Horeb, przez Kadesz, kraj Moabitów i Ammonitów, aż do podziału Zajordania i osiedlenia się tam trzech pokoleńRozdział czwarty to finał mowy Mojżesza  • przypomina on nakazy Pana z Horebuostrzega przed bałwochwalstwem i apeluje o pamięć – by Izrael nie zapomniał o rzeczach, które widziały twe oczy.

ZANIM USŁYSZYSZ • W najbliższą niedzielę usłyszymy początek czwartego rozdziału, fragment, który jest apelem o wierność Prawu danemu przez Boga. Zwróćmy uwagę, że prawa i nakazy, o których mówi dziś Mojżesz, traktuje się niemal jak osobę: dają one życie i szczęście w ziemi obiecanej, mają mieszkać w sercu Izraela. Prawo to ucieleśniona miłość i troska Boga, to niemal wcielenie Boga,  to Jego Słowo. Podobnie jak Boga, trzeba kochać Jego prawo.

 

ZWRÓĆ UWAGĘ


W pierwszym czytaniu powtarza się dobrze znane Szema Izrael, które znajdujemy także na początku modlitwy, recytowanej przez pobożnych Żydów trzy razy dziennie: Słuchaj Izraelu, Pan Bóg jest jeden, trzeba go kochać całym sercem, umysłem i duszą (Pwt 6, 4-5).

 

CZY WIESZ, ŻE…


Szkoła deuteronomistyczna, z której wywodzi się autor Księgi Powtórzonego Prawa, działała w Izraelu od czasów króla Ezechiasza przez okres wyganiania i po powrocie z niego. Spod piór prócz Pwt wyszła także tzw. historia deuteronomistyczna (od Sdz do 1-2 Krl). Działali w niej historycy i pisarze skupieni przy dworze królewskim, inspirowani reformami Ezechiasza i Jozjasza oraz nauczaniem proroków z Królestwa Północnego (Amos, Ozeasz). Szkoła interesowała się przyczynami upadku Izraela, upatrując ich w stopniowej korozji monarchii, niewierności królów oraz bałwochwalstwie szerzącym się w kraju. Deuteronomiści na pierwszym miejscu stawiają Przymierze Synajskie, wierność Prawu oraz prawowity kult sprawowany jedynie w Świątyni Jerozolimskiej. Historia Izraela streszcza się w stale powtarzającej się sekwencji: grzech – kara – wołanie o wybawianie – interwencja Boża. Tylko szczere nawrócenie i wierność Prawu gwarantują przyszłość Izraela.

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst psalmu

(Ps 15,1-5)

REFREN: Prawy zamieszka w domu Twoim, Panie

Kto zamieszka na Twej górze świętej? Ten, kto postępuje nienagannie, działa sprawiedliwie i mówi prawdę w swym sercu, kto swym językiem oszczerstw nie głosi.   Kto nie czyni bliźniemu nic złego, nie ubliża swoim sąsiadom, kto za godnego wzgardy uważa złoczyńcę, ale szanuje tego, kto się boi Pana.   Kto dotrzyma przysięgi dla siebie niekorzystnej, kto nie daje swych pieniędzy na lichwę i nie da się przekupić przeciw niewinnemu. Kto tak postępuje, nigdy się nie zachwieje.

[01][02]

 

PSALM

Zamieszkać na górze Ps 15,1-5

Zanim wierni weszli do Świątyni, prosili kapłanów o wstęp. Ci przypominali, co trzeba zrobić, by “zamieszkać na górze”. A streszczał to właśnie Psalm 15

PSALM 15 AUTOR: lewita • CZAS POWSTANIA: przedwygnaniowy, przed 586 r. przed Chr.


LITURGIA WEJŚCIA • Psalm 15 kwalifikuje się jako część tzw. liturgii wejścia, która odbywała się przed bramami Świątyni Jerozolimskiej. Stojący tam wierni, pielgrzymi, kierowali do kapłanów prośbę o wstęp na teren sanktuarium. Ci z kolei przypominali prawa obowiązujące wstępujących, a dotyczące osobistej świętości, obowiązków wobec Boga i bliźnich. Restrykcje związane z prawem wstępu na teren Świątyni potwierdzają wykopaliska w Świątyni Jerozolimskiej, znalezione tablice, na których zabrania się poganom przekraczania wyznaczonych im granic miejsc świętych. Świętość Boga domaga się świętości wiernych.

KTO SIĘ NIE ZACHWIEJE? • Usłyszymy dziś niemal cały Psalm 15. Zaraz na początku padnie pytanie: Kto zamieszka na Twej górze świętej? Odpowiedź psalmisty wskaże na na trzy rzeczy: postępować według Prawa, czynić sprawiedliwość, mówić prawdę. W strofie drugiej odpowiedź jest rozwijana: nie czynić zła bliźniemu, nie walczyć z sąsiadami, oddzielić się od złoczyńców, a szukać tych, którzy się boją Pana. Wymagania stają się coraz większe. W strofie trzeciej od wiernego oczekuje się wierności niekorzystnym przysięgom, niepożyczania na lichwiarski procent i nieprzyjmowania łapówek. W zamian wierzący zyskuje stabilne życie w Bożej bliskości.

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst II czytania

Czytanie z listu św. Jakuba Apostoła

(Jk 1,17-18.21b-22.27)

Każde dobro, jakie otrzymujemy, i wszelki dar doskonały zstępują z góry, od Ojca świateł, u którego nie ma przemiany ani cienia zmienności. Ze swej woli zrodził nas przez słowo prawdy, byśmy byli jakby pierwocinami Jego stworzeń. a przyjmijcie w duchu łagodności zaszczepione w was słowo, które ma moc zbawić dusze wasze. Wprowadzajcie zaś słowo w czyn, a nie bądźcie tylko słuchaczami oszukującymi samych siebie. Religijność czysta i bez skazy wobec Boga i Ojca wyraża się w opiece nad sierotami i wdowami w ich utrapieniach i w zachowaniu siebie samego nieskalanym od wpływów świata.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

DRUGIE CZYTANIE

Wiara to konkret Jk 1,17-18.21b-22.27

Rozpoczynamy lekturę Listu św. Jakuba. I on przestrzega przed faryzeizmem. Religijność musi się wyrażać w konkretnych czynach. Jakich?

LIST ŚW. JAKUBA • AUTOR: Jakub/jego uczeń • CZAS POWSTANIA: 60/90 r. • SKĄD: Palestyna · DO KOGO: wspólnoty chrześcijańskie pochodzenia żydowskiego


LIST BRATA PAŃSKIEGO Autorstwo Listu św. Jakuba jest przedmiotem dyskusji. Są trzy warianty: Według tradycji autorem jest Jakub, apostoł Jezusa, brat Pański, przełożony wspólnoty jerozolimskiej. Doskonale wyczuwa się jego autorytet oraz znajomość zwyczajów judaizmu Według innej wersji list napisał uczeń Jakuba, tworzący pod koniec I w. Świadczyłaby o tym m.in. doskonała greka, którą posługuje się piszący Najbardziej prawdopodobne z punktu widzenia tradycji i współczesnych badań jest przypisanie listu apostołowi, który posługuje się sekretarzem Z krótkiego pisma przebija praktyczne nauczanie chrześcijańskie (pareneza) na temat życiowych prób i pokus, bogactwa, autentycznej wiary i oczekiwania na przyjście Pana.  

 

LIST JAK HOMILIA Istotę listu stanowi seria pouczeń moralnych, często dość luźno ze sobą powiązanych. Widać to na przykładzie pierwszego rozdziału listu. Zanim pojawią się słowa z dzisiejszego czytania, apostoł mówi o  doświadczeniach i pokusach, które prowadzą do dojrzałej wiary (1,2-4), potem o potrzebie poszukiwania prawdziwej mądrości (1,5-8) ubóstwie i bogactwie (1,12-15) kontrolowaniu swojego języka i gniewu (1,19-21).

 

SŁOWO W CZYN Przez cały tekst Listu św. Jakuba nieustannie powracają dwa wątki: pierwszy z nich to troska o biednych i pokornych, często połączona z surowością wobec bogatych drugi kładzie nacisk na spełnianie dobrych uczynków wraz z ostrzeżeniem przed wiarą bezowocną Te dwa tematy dostrzeżemy również w dzisiejszym czytaniu. Zwróćmy uwagę, jak św. Jakub harmonijnie je łączy, gdy apeluje na początku, byśmy dostrzegali dary, które otrzymujemy od Boga.

 

KRÓTKA WIADOMOŚĆ TEKSTOWA


Do wszystkich tych, którzy religijność sprowadzają do rytuałów, a sumienie chcą zostawić w kościołach, św. Jakub pisze:

Religijność czysta i bez skazy wobec Boga i Ojca wyraża się w opiece nad sierotami i wdowami w ich utrapieniach i w zachowaniu siebie samego nieskalanym od wpływów świata.

 

CZY WIESZ, ŻE…


Tych, w których sercach zostało zasiane słowo Boże, Jakub nazywa pierwocinami stworzeń Greckie aparche oznacza ‘pierwszy plon’, który Izrael w Ziemi Obiecanej oddawał Panu jako znak, że wszystko, co mają, jest darem Bożym i należy do Niego (Lb 15,18-21) Chrystus Zmartwychwstały nazywany jest pierwszym plonem spośród tych, którzy pomarli (PATRZ: 1 Kor 15,20); pierwszym, który otwiera drogę dla innych Chrześcijanie posłuszni Słowu Ewangelii, która jest ich Nowym Prawem, są szczególną własnością Pana i pociągają ku Niemu innych. Są pierwszym plonem, który zapowiada żniwo czasów ostatecznych.

 

TWEETY


Jakub wzywa do przyjmowania darów od Boga: Każde dobro, jakie otrzymujemy, i wszelki dar doskonały zstępuje z góry

Jakub o tym, który z darów jest pierwszy: Ze swej woli zrodził nas przez słowo prawdy

Nie tylko Jezus walczy z faryzeizmem: Wprowadzajcie zaś słowo w czyn, a nie bądźcie tylko słuchaczami oszukującymi samych siebie

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii wg św. Marka

(Mk 7,1-8.14-15.21-23)

Zebrali się u Niego faryzeusze i kilku uczonych w Piśmie, którzy przybyli z Jerozolimy. I zauważyli, że niektórzy z Jego uczniów brali posiłek nieczystymi, to znaczy nie obmytymi rękami. Faryzeusze bowiem, i w ogóle Żydzi, trzymając się tradycji starszych, nie jedzą, jeśli sobie rąk nie obmyją, rozluźniając pięść. I /gdy wrócą/ z rynku, nie jedzą, dopóki się nie obmyją. Jest jeszcze wiele innych /zwyczajów/, które przejęli i których przestrzegają, jak obmywanie kubków, dzbanków, naczyń miedzianych. Zapytali Go więc faryzeusze i uczeni w Piśmie: Dlaczego Twoi uczniowie nie postępują według tradycji starszych, lecz jedzą nieczystymi rękami? Odpowiedział im: Słusznie prorok Izajasz powiedział o was, obłudnikach, jak jest napisane: Ten lud czci Mnie wargami, lecz sercem swym daleko jest ode Mnie. Ale czci Mnie na próżno, ucząc zasad podanych przez ludzi. Uchyliliście przykazanie Boże, a trzymacie się ludzkiej tradycji, /dokonujecie obmywania dzbanków i kubków. I wiele innych podobnych rzeczy czynicie/. Potem przywołał znowu tłum do siebie i rzekł do niego: Słuchajcie Mnie, wszyscy, i zrozumiejcie! Nic nie wchodzi z zewnątrz w człowieka, co mogłoby uczynić go nieczystym; lecz co wychodzi z człowieka, to czyni człowieka nieczystym. Z wnętrza bowiem, z serca ludzkiego pochodzą złe myśli, nierząd, kradzieże, zabójstwa, cudzołóstwa, chciwość, przewrotność, podstęp, wyuzdanie, zazdrość, obelgi, pycha, głupota. Całe to zło z wnętrza pochodzi i czyni człowieka nieczystym.

Oto Słowo Pańskie

[01][02]

 

EWANGELIA

Spór o tradycję Mk 7,1-8.14-15.21-23

Litera prawa może człowieka zamknąć w getcie. Dlatego Jezus zakwestionował wiele z dawnych tradycji, by pokazać to, co w prawie najważniejsze

EWANGELISTA: Marek • CZAS POWSTANIA:  ok. 60-70 r.

KATEGORIA: wydarzenie • CZAS AKCJI: ok. 30-33 r. • MIEJSCE AKCJI: Galilea • BOHATEROWIE: Jezus, faryzeusze, apostołowie


NAJSTARSZA Z EWANGELII • Po kilku tygodniach wracamy do lektury Ewangelii według św. Marka. Przypomnijmy: to najstarsza z Ewangelii, z której korzystać mieli także Łukasz i Jan • Punktem centralnym Ewangelii jest wyznanie Piotra pod Cezareą Filipową (PATRZ: 8,27-30). Podsumowuje ono pierwszą część (rozdziały 1,1-8,30) i wskazuje na główny temat Marka: kim jest Jezus • W drugiej części Jezus wyjaśnia uczniom swoją misję przez odwołanie do cierpiącego i uwielbionego Syna Człowieczego i wyraźnie wzywa do wejścia do Królestwa Bożego.

ZROZUMIEĆ KRÓLESTWO BOŻE • Ostatnim fragmentem sprzed “przerwy Janowej” był ten z szóstego rozdziału, kiedy Jezus wysłał uczniów na odpoczynek, podczas gdy sam nie przestawał głosić Ewangelii (PATRZ: XVI niedziela zwykła). Pomijamy Markową wersję cudu rozmnożenia chleba wydarzenie, gdy Jezus chodzi po Jeziorze i uzdrowienia w krainie Genezaret W tych wszystkich wydarzeniach Jezus przez cuda objawia się jako Mesjasz i zaprasza swoich uczniów do zrozumienia Królestwa Bożego.

SPOTKANIE U JEZUSA • Usłyszymy trzy fragmenty z siódmego rozdziału. Dotyczą spotkania-posiłku u Jezusa, na którym byli obecni uczniowie oraz  przybyli z Jerozolimy faryzeuszePodczas posiłku dochodzi do sporu. To, że niektórzy z… uczniów brali posiłek nieczystymi, to znaczy nieobmytymi rękami, staje się powodem burzliwej dyskusji. Kwestia dotyczy kolejno trzech rzeczy:obmycia rąk (nakazane przez tradycję starszych)relacji: tradycja ludzka a przykazanie Bożeproblemu rytualnej nieczystości określonych potraw.

 

JESZCZE O EWANGELII


Prawa czystości skrupulatnie przestrzegane przez faryzeuszy miały uczynić z Izraela naród święty, lud kapłański, według zapowiedzi samego Boga (Wj 19,16). Miały także przygotować Izrael na przyjście MesjaszaTymczasem Mesjasz, stanąwszy na ziemi, zakwestionował faryzejską gorliwość o Prawo. DLACZEGO?

W opinii Jezusa Prawa i rytuały, które w istocie swej miały prowadzić do Boga, stały się gettem, w którym część pobożnych Żydów zamknęła się, uznawszy innych za nieczystych, pogan. W ten sposób sprzed ich oczu zniknęło zupełnie przykazanie miłości bliźniego, które jest sercem Prawa (Lb 19,18).

Jezus, chcąc na nowo zgromadzić dzieci Boże w jedno, znosi prawa rytualnej czystości i separacji, bo one wykopują przepaść między Żydami i poganami. Drobiazgowe przestrzeganie 613 przykazań Prawa odchodzi w przeszłość. Pozostaje to, co stanowiło sens Prawa: czyste serce zdolne do miłości Boga i bliźniego.

 

TWEETY


 

TRENDY


#OWasObłudnikach

Komu wydaje się, że jest zdrowy, nigdy nie rozpocznie leczenia, a niewidzialna choroba będzie czynić postępy (ks. Mariusz Pohl)

 

Stanisław Jerzy Lec, wspaniały polski aforysta, pisał: „Łatwiej przyznać nagrodę niż rację”. (ks. Janusz Mastalski)

Można tak po­kochać krzyż, że się zre­zyg­nu­je z zejścia z krzyża w dniu zmartwychwstania. (ks. Józef Tischner)

W czasie pielgrzymek papieskich  do  Polski  widzieliśmy  polityków  zasiadających  w pierwszych rzędach przy papieżu, a potem głosujących za aborcją. Obłuda, hipokryzja to dwulicowość. (bp Ignacy Dec)

Oto chłopcy kopią piłkę na podwórku. (…) Nagle słychać brzęk tłuczonej szyby, piłka ląduje w oknie. Gdy poszkodowany gospodarz usiłuje ustalić, kto wybił szybę, winnych nie ma. (…) Nie możemy w umywaniu rąk naśladować ani Piłata (…), ani Żydów ostro zganionych przez Jezusa. Naszym niedościgłym wzorem jest sam Zbawiciel umywający nie swoje ręce, lecz nogi uczniów. (ks. Edward Staniek)

(…) Pasek przez kilka dni był nieprzytomny, co nazwał „chorobą z przepicia”. Tak się biedak schlał, że stracił przytomność na kilka dni. Kiedy się obudził – a była to wigilia któregoś ze świąt maryjnych – żona chciała mu dać zupę na maśle, a wtedy on się oburzył, że mu w dzień postu taką zupę daje. (bp Grzegorz Ryś, Wiara z lewej, prawej i Bożej strony, wyd. WAM)

 

#NakazyBogaSąWasząMądrością

Otwieram słownik wyrazów bliskoznacznych. 42 odpowiedniki słowa „mądry”, zestawione w dziewięć grup. Dla ilustracji przepisuję niektóre: ostrożny, rozważny, pomysłowy, przebiegły, chytry, cwany, rozumny, rzeczowy, pojętny, wykształcony. Jak różne, aż do granic przeciwności znaczenia! (ks. Tomasz Horak)

 

(…) Kościół nie mówi tak: Zachowuj teraz przykazania to KIEDYŚ dostaniesz życie. (…), To tak jakby ci chłopak powiedział: słuchaj, proponuję ci małżeństwo. Będziesz ze mną miała pięćdziesiąt lat piekła, ale na emeryturze będę ci herbatę podawał do łóżka. (…) no ty głupi jesteś? Chcę być TERAZ szczęśliwa. (ks. Piotr Pawlukiewicz)

 

STO SŁÓW


Prawo Boga to nie pusta i bezduszna litera przepisu. Przekonuje o tym Mojżesz, mówiąc, że Prawo to słowo, które pochodzi od Boga, przekonuje też św. Jakub. Przyjmijcie zaszczepione w was słowo pisze. Z jednej strony, wierność Słowu daje konkretne efekty, niczym trudna to zastąpienia strategia. Z drugiej, dopiero przyjęcie daru Słowa, a nie pusta deklaracja, stanowi o religijności. Kiedy wierni chcieli wejść do świątyni, musieli odpowiedzieć na pytanie, czy są religijni, w konkretnych czynach (PSALM). I znów potwierdza to Jakub, gdy apeluje: Wprowadzajcie zaś słowo w czyn.

Nie ma nic gorszego niż prawo, które pozostaje tylko literą, gdy słuchacz Słowa oszukuje samego siebie. Faryzeusze tak ściśle przestrzegali każdego najdrobniejszego z 613 przepisów prawnych, że przestali widzieć, co jest ich istotą. A wielu z nas wiary, daru Boga, nie przemienia na konkret życia.

1/5
Figura Mojżesza na Studni Patriarchów, Claus Sluter, 1395–1404 r., Dijon, Francja
2/5
Prorok Mojżesz na rosyjskiej ikonie, XVIII w.
3/5
Św. Marek, Jusepe Leonardo, ok. 1630, Bowes Museum, Barnard Castle, Wielka Brytania
4/5
Ewangeliści przedstawieni na pergaminie, fragment, św. Marek po lewej, ok. 820 r.
5/5
Św. Jakub Mniejszy, El greco, m. 1610 a 1614 r., Museo de El Greco, Toledo, Hiszpania
poprzednie
następne

Jeśli podobają Ci się nasze artykuły, możesz nas wesprzeć:

Wesprzyj nas
ks. Przemysław Śliwiński

ks. Przemysław Śliwiński

Kapłan Archidiecezji Warszawskiej. Pochodzi z Lubawy. Ukończył studia specjalistyczne na Wydziale Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Santa Croce w Rzymie. Jesienią 2013 roku, objął stanowisko rzecznika prasowego Archidiecezji Warszawskiej oraz dyrektora Archidiecezjalnego Centrum Informacji. Wykłada edukację medialną w Wyższym Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Warszawie. Na Stacji7.pl jest autorem wielu artykułów oraz popularnego cyklu Jutro Niedziela.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Marcin Kowalski

ks. Marcin Kowalski

Doktor nauk biblijnych, wykładowca KUL oraz WSD w Kielcach. Sekretarz czasopism biblijnych The Biblical Annals oraz Verbum Vitae. Uczestnik programów radiowych i telewizyjnych popularyzujących Biblię: W Namiocie Słowa, Szukając Słowa Bożego, Telewizyjny Uniwersytet Biblijny (Radio Maryja i Telewizja Trwam). Moderator Dzieła Biblijnego Diecezji Kieleckiej.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

Jutro Niedziela – XXI zwykła B

Bóg najpierw działa i objawia się w Twoim życiu. A potem wzywa, byś się opowiedział

ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

PUNKT WYJŚCIA


DWUDZIESTA PIERWSZA NIEDZIELA ZWYKŁA • Rok B • KOLOR: Zielony • KOLEKTA: Modlimy się, abyśmy wśród zmienności świata tam wznieśli nasze serca, gdzie są prawdziwe radości KOLOR: zielony • CZYTANIA: Księga Jozuego 24,1-2a.15-17.18b Psalm 34,2-3.16-23 List do Efezjan 5,21-32 Ewangelia wg św. Jana 6,54.60-69

 

CHMURA SŁOWA • Najczęściej – we wszystkich czytaniach – usłyszymy słowo PAN (13), jednak interesujące jest drugie popularne w Liturgii słowo: CIAŁO (7). Nie chodzi bowiem już tylko Ciało Chrystusa, lecz także ludzkie ciało, a nawet Mistyczne Ciało Chrystusa, czyli Kościół (w II czytaniu). Popularny jest również czasownik SŁUŻYĆ (6) oraz trzy inne określenia, których często używa Paweł w drugim czytaniu: CHRYSTUS (6), KOŚCIÓŁ (6) oraz ŻONY (6).

Jutro Niedziela - XXI zwykła B

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Księgi Jozuego

(Joz 24,1-2a.15-17.18b)

Jozue zgromadził w Sychem wszystkie pokolenia Izraela. Wezwał też starszych Izraela, jego książąt, sędziów i zwierzchników, którzy się stawili przed Bogiem. Jozue przemówił wtedy do całego narodu: Tak mówi Pan, Bóg Izraela: Gdyby jednak wam się nie podobało służyć Panu, rozstrzygnijcie dziś, komu służyć chcecie, czy bóstwom, którym służyli wasi przodkowie po drugiej stronie Rzeki, czy też bóstwom Amorytów, w których kraju zamieszkaliście. Ja sam i mój dom służyć chcemy Panu. Naród wówczas odrzekł tymi słowami: Dalekie jest to od nas, abyśmy mieli opuścić Pana, a służyć bóstwom obcym! Czyż to nie Pan, Bóg nasz, wyprowadził nas i przodków naszych z ziemi egipskiej, z domu niewoli? Czyż nie On przed oczyma naszymi uczynił wielkie znaki i ochraniał nas przez całą drogę, którą szliśmy, i wśród wszystkich ludów, pomiędzy którymi przechodziliśmy? My również chcemy służyć Panu, bo On jest naszym Bogiem.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

PIERWSZE CZYTANIE

“Referendum” w Sychem Joz 24, 1-2a.15-17.18b

W Sychem Jozue organizuje coś w rodzaju referendum. Każdy podejmuje wolną decyzję. Pytanie brzmi: chcesz służyć Panu czy innym bogom?

KSIĘGA: Jozuego • AUTOR: anonimowi autorzy • CZAS POWSTANIA:  VI-V w. przed Chrystusem

KATEGORIA: wydarzenie • CZAS AKCJI: 1200-1150 przed Chrystusem • MIEJSCE AKCJI: Sychem • UCZESTNICY: Jozue, lud


SEQUEL PIĘCIOKSIĘGU • Po raz pierwszy w cyklu “Jutro Niedziela” omawiamy Księgę Jozuego. Następuje zaraz po Pięcioksięgu i pod względem narracyjnym kontynuuje jego treść. Przypomnijmy: Księga Powtórzonego Prawa kończy się śmiercią Mojżesza, chwilę wcześniej Jozue zostaje wybrany na przywódcę Izraela. Ale Izraelici wciąż jeszcze nie docierają do celu swej wędrówki do Ziemi Obiecanej O tym właśnie opowiada Księga Jozuego. W pierwszej części (rozdziały 1-12) opisuje podbój Ziemi Obiecanej, w drugiej (13-21) – podział ziem pomiędzy plemiona, w trzeciej zakończenie misji Jozuego i jego mowy w Sychem.

ZGROMADZENIE W SYCHEM • Skoncentrujemy się na zakończeniu Księgi Jozuego. Ostatnim wystąpieniem Jozuego tuż przed śmiercią było zgrormadzenie w Sychem wszystkich pokoleń Izraela. Wygłosił do nich przemowę, po której lud raz jeszcze (LINK Twoja biblia) wybrał Boga na swego Pana. Zgromadzenie zakończyło się zawarciem przymierza: prawo i przepisy zostały spisane, a pod terebintem został ustawiony wielki kamień: będzie dla was świadectwem, ponieważ słyszał wszystkie słowa, które Pan mówił do nas (LINK Twoja biblia)

KAŻDY DECYDUJE • Usłyszymy fragment relacji ze zgromadzenia w Sychem, dotyczący wyboru Boga. Jozue zakończył już mowę opowieść o dziełach Boga, który dał ziemię: Nie dokonało się to ani waszym mieczem, ani łukiem. Poprosił, by Izrael odpowiedział szczerością i wiernością: służcie Panu. Jednak wybór pozostawia samym IzraelitomZwróćmy uwagę na dialog Jozuego z Izraelitami: wzywa ich do rozstrzygnięcia, komu chcą służyć. Potem usłyszymy odpowiedź ludu.

 

CZY WIESZ, ŻE…


Jozue i Jezus (Jeszua) są tym samym imieniem, o tym samym pochodzeniu i znaczeniu: ‘Jahwe jest wybawieniem’.

 

TWEETY


Jozue wzywa do podjęcia konkretnej decyzji: Rozstrzygnijcie dziś, komu chcecie służyć

Jozue składa osobiste świadectwo: Ja sam i mój dom służyć chcemy Panu

Decyzja Izraela: My również chcemy służyć Panu, bo On jest naszym Bogiem

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst psalmu

(Ps 34,2-3.16-23)

REFREN: Wszyscy, zobaczcie, jak nasz Pan jest dobry

Będę błogosławił Pana po wieczne czasy,

Jego chwała będzie zawsze na moich ustach.

Dusza moja chlubi się Panem,

niech słyszą to pokorni i niech się weselą.

Oczy Pana zwrócone na sprawiedliwych,

uszy Jego otwarte na ich wołanie.

Pan zwraca swe oblicze przeciw zło czyniącym,

by pamięć o nich wymazać z ziemi.

Pan słyszy wołających o pomoc

i ratuje ich od wszelkiej udręki.

Pan jest blisko ludzi skruszonych w sercu,

ocala upadłych na duchu.

Liczne są nieszczęścia, które cierpi sprawiedliwy,

ale Pan go ze wszystkich wybawia.

On czuwa nad każdą jego kością

i żadna z nich nie zostanie złamana.

Zło sprowadza śmierć grzesznika,

wrogów sprawiedliwego spotka kara.

Pan odkupi dusze sług swoich,

nie zazna kary, kto się doń ucieka.

[01][02]

 

PSALM

Chlubię się Panem! Ps 34,2-3.10-15

Trzecia część eucharystycznego Psalmu 34, który opisuje doświadczenie ocalenia z krytycznej sytuacji

PSALM 34 AUTOR: lewita • CZAS POWSTANIA: powygnaniowy (po 586 r. przed Chr.)


DZIĘKCZYNIENIE ZA OCALENIE • Od dwóch tygodni Liturgia przewiduje śpiew kolejnych części Psalmu 34. Tym razem usłyszymy jego trzeci, ostatni fragment. Przypomnijmy, choć werset wprowadzający podpowiada, że Dawid wyśpiewał go, gdy wobec Abimeleka udawał szaleńca i odszedł wygnany przez niego (PATRZ 1 Sm 21,11-15), to jednak badania pokazały, że utwór jest znacznie późniejszego pochodzenia. Należy do gatunku dziękczynienia indywidualnego • Wierzący Izraelita, który rekrutuje się spośród anawim, sprawiedliwych, ubogich Pana, dziękuje Bogu za swoje ocalenie.

BÓG WYBAWIA Z NIESZCZĘŚĆ • Z dwóch powodów Psalm 34 został dobrany do Liturgii Słowa mówiącej o Chlebie Życia. Po pierwsze, w sytuacji śmiertelnego niebezpieczeństwa opisywanego przez psalm – jak wcześniej sam psalmista, jak wcześniej Dawid, Eliasz znajdował się Izrael, którego Pan wyzwolił z niewoli i doprowadził do Ziemi Obiecanej • Po drugie, to stąd pochodzą słowa doskonale ilustrujące prawdę Eucharystii: Skosztujcie i zobaczcie, jak Pan jest dobry.

 

TWEETY


Psalmista o trosce Boga: Oczy Pana zwrócone na sprawiedliwych, uszy Jego otwarte na ich wołanie

Autor psalmu o miłosierdziu Boga: Pan słyszy wołających o pomoc i ratuje ich od wszelkiej udręki

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst II czytania

je żywi i pielęgnuje, jak i Chrystus – Kościół, bo jesteśmy członkami Jego Ciała. Dlatego opuści człowiek ojca i matkę, a połączy się z żoną swoją, i będą dwoje jednym ciałem. Tajemnica to wielka, a ja mówię: w odniesieniu do Chrystusa i do Kościoła.

Oto Słowo Boże

‘]

[01][02]

 

DRUGIE CZYTANIE

Tajemnica Miłości Ef 5,21-32

List do Efezjan • AUTOR: św. Paweł (lub jego uczeń) • CZAS POWSTANIA: przed 61-63 r. (lub ok. 100 r.) • SKĄD: Rzym (albo Cezarea lub inne, nieznane miejsce) · DO KOGO: wspólnota w Efezie, chrześcijanie w Azji Mniejszej


DOJRZAŁY LIST Kończymy lekturę Listu do Efezjan w ramach niedzielnej Liturgii. Przypomnijmy: istnieją dwie hipotezy co do autorstwa oraz czasu i miejsca napisania listu. Według pierwszej, tradycyjnej, List do Efezjan uznawany jest za jeden z czterech listów więziennych św. Pawła i powstał w ostatnim okresie jego życia, w Rzymie. Według drugiej – pochodzi z jego szkoły i może być dziełem ucznia zainspirowanego myślą Apostoła Sercem i myślą przewodnią listu jest Pawłowa nauka o Kościele, która tutaj osiąga szczyt rozwoju. Apostoł, opierając się na 1-2 Kor, ukazuje Kościół uniwersalny i kosmiczny, w którym znajduje swoje miejsce Izrael i wszystkie narody.

EGZORTY List został podzielony na 6 rozdziałów i dzieli się na dwie części: pierwsze trzy rozdziały prezentują teologię: misterium Chrystusa w Kościele. Ostatnie 3 rozdziały to wnioski praktyczne, ubrane w formę napomnień, apeli, pouczeń – egzort • Fragment, który usłyszymy, pochodzi właśnie z tej drugiej części. Dotąd egzorty Pawła zawarte w 5 rozdziale miały charakter ogólnych wezwań skierowanych do całej wspólnoty (PATRZ Ef 5,1-20). Przestrzegał przed praktykowaniem pogańskiego stylu życia (5,1-7), zachęcał, aby strzec w sobie światłości Jezusa (5,8-14) oraz wzywał do napełniania wszystkich relacji i sfer życia Duchem Świętym (5,15-20) W końcu Paweł pisze o normach, którymi ma kierować się dom, rodzina. “Tablice Rodzinne” skierowane są do   małżonków   dzieci oraz (zgodnie z ówczesnym kontekstem społecznym)   niewolników.

TABLICE RODZINNE Usłyszymy fragment dotyczący małżonków: Paweł wyjaśni, co znaczy konkretnie strzec światłości Jezusa na przykładzie chrześcijańskiego małżeństwa Zwróćmy uwagę na to, że apel o miłość mężów do żon i żon do mężów Paweł uzasadnia przykładem relacji Chrystus Kościół. Z jednej strony małżeństwo staje się obrazem wyjaśniającym miłość między Chrystusem i Kościołem, z drugiej Chrystus staje się wzorem dla małżeństwa.

 

LINKI


Żony niechaj będą poddane swym mężom jak Panu… (Ef 5,22)

Kol 3,18: Żony, bądźcie poddane mężom, jak przystało w Panu

1 P 3,1-6: Tak samo żony niech będą poddane swoim mężom, aby nawet wtedy, gdy niektórzy z nich nie słuchają nauki, przez samo postępowanie żon zostali dla wiary pozyskani bez nauki, gdy będą się przypatrywali waszemu pełnemu bojaźni świętemu postępowaniu. Ich ozdobą niech nie będzie to, co zewnętrzne: uczesanie włosów i złote pierścienie ani strojenie się w suknie, ale wnętrze serca człowieka o niezachwianym spokoju i łagodności ducha, co jest tak cenne w oczach Boga.

Mężowie, miłujcie żony, bo i Chrystus umiłował Kościół i wydał za niego samego siebie (Ef 5,25)

Kol 3,19: Mężowie, miłujcie żony i nie okazujcie im rozjątrzenia

1P 3,7: Mężowie we wspólnym pożyciu liczcie się rozumnie ze słabszym ciałem kobiecym. Darzcie żony czcią jako te, które razem z wami są dziedzicami łaski, aby nie stawiać przeszkód waszym modlitwom

…bo mąż jest głową żony, jak i Chrystus Głową Kościoła (Ef 5,22)

…bo Chrystus umiłował Kościół i wydał za niego samego siebie (Ef 5,25)

Ef 1,22-23: I wszystko poddał pod Jego stopy, a Jego samego ustanowił nade wszystko Głową dla Kościoła, który jest Jego Ciałem

Ef 5,2: Postępujcie drogą miłości, bo i Chrystus was umiłował i samego siebie wydał za nas w ofierze

 

TWEETY ŚW. PAWŁA


Paweł do żon i mężów: Bądźcie sobie wzajemnie poddani w bojaźni Chrystusowej

Paweł apeluje do mężczyzn: Mężowie, miłujcie żony, bo i Chrystus umiłował Kościół i wydał za niego samego siebie

Paweł apeluje do żon: Żony niechaj będą poddane swym mężom jak Panu, bo mąż jest głową żony, jak i Chrystus Głową Kościoła

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii wg św. Jana

(J 6,54.60-69)

Ucząc w synagodze w Kafarnaum Jezus powiedział: Kto spożywa moje Ciało i pije moją Krew, ma życie wieczne, a Ja go wskrzeszę w dniu ostatecznym. A spośród Jego uczniów, którzy to usłyszeli, wielu mówiło: Trudna jest ta mowa. Któż jej może słuchać? Jezus jednak świadom tego, że uczniowie Jego na to szemrali, rzekł do nich: To was gorszy? A gdy ujrzycie Syna Człowieczego, jak będzie wstępował tam, gdzie był przedtem? Duch daje życie; ciało na nic się nie przyda. Słowa, które Ja wam powiedziałem, są duchem i są życiem. Lecz pośród was są tacy, którzy nie wierzą. Jezus bowiem na początku wiedział, którzy to są , co nie wierzą, i kto miał Go wydać. Rzekł więc: Oto dlaczego wam powiedziałem: Nikt nie może przyjść do Mnie, jeżeli mu to nie zostało dane przez Ojca. Odtąd wielu uczniów Jego odeszło i już z Nim nie chodziło. Rzekł więc Jezus do Dwunastu: Czyż i wy chcecie odejść? Odpowiedział Mu Szymon Piotr: Panie, do kogóż pójdziemy? Ty masz słowa życia wiecznego. A myśmy uwierzyli i poznali, że Ty jesteś Świętym Boga.

Oto Słowo Pańskie

[01][02]

 

EWANGELIA

“Czy i wy chcecie odejść?” J 6,54.60-59

Trudna Mowa Eucharystyczna dziesiątkuje grono uczniów. Również Dwunastu Jezus pozostawia wybór. Mogą odejść.

EWANGELISTA: św. Jan • CZAS POWSTANIA: ok. 90 r.

KATEGORIA: dialog • MIEJSCE: Kafarnaum • CZAS: po mowie eucharystycznej • BOHATEROWIE: Jezus, uczniowie, słuchające go tłumy • WERSJE: brak


CHLEB, WINO, WODA, PASTERZ • Przypomnijmy, że w pierwszej z dwóch części (w Księdze Znaków, po niej jest Księga Życia) Ewangelia św. Jana przedstawia cztery wielkie tematy: wino krzew winny, pasterz, chleb żywy oraz woda. Każdy z nich zostaje przedstawiony w podobny sposób: przez dyskusję, znak oraz przemowę.

MOWA I REAKCJE W poprzednie niedziele obserwowaliśmy, jak Jan przedstawia obraz Chleba przez • znak (opis rozmnożenia chleba) oraz • przemowę (mowę eucharystyczną wygłoszoną w synagodze w Kafarnaum). Jezus ukazał kompletny obraz tego, co ukrywa się pod symbolem Chleba: to Słowo i Ciało Chrystusa. Jednak Jan nie poprzestaje na relacjonowaniu słów Jezusa. Mowa przekształca się w dyskusję z faryzeuszami i uczniami. Jan dostrzega reakcje Żydów: szemrali przeciwko Niemu, dlatego że powiedział: “Ja jestem chlebem, który z nieba zstąpił”.

“DO KOGÓŻ PÓJDZIEMY?” • Usłyszymy dziś zakończenie szóstego rozdziału Ewangelii św. Jana, mówiącego o Chlebie. Zwróćmy uwagę na trzy elementy: • reakcję uczniów na słowa Jezusa o tym, że Jego Ciało jest chlebem, który należy spożywać zostało tylko Dwunastu • Wolny wybór, który Pan pozostawia swoim uczniom czy chcą zostać przy Nim, czy odejść • Wyznanie Piotra: pytanie, które tak naprawdę jest odpowiedzią.

 

TRANSLATOR


Trudna jest ta mowa. Któż jej może słuchać?” (J 6,60) W oryginale: Twarde jest słowo to. Kto może go słuchać?

•  “Panie, do kogóż pójdziemy?” (J 6,68) W oryginale: Panie, do kogo odejdziemy?

 

TWEETY


Jezus o słowach innych niż inne: Słowa, które Ja wam powiedziałem, są duchem i są życiem

Wyznanie wiary uczniów: Panie, do kogóż pójdziemy?

 

TWEETY


href=”https://twitter.com/hashtag/jutroniedziela”
data-widget-id=”505499076377333762″>tweety o #jutroniedziela

 


TRENDY


#Rozstrzygnijcie

Jak okręt bez sterów i kotwicy jest igraszką wiatrów, tak naszymi rozumem miotają błędne myśli bez kotwicy wiary. (św. Jan Chryzostom)

Człowiek bez wiary jest jak podróżnik bez celu, jak ktoś, kto walczy bez nadziei na zwycięstwo. (św. Augustyn)

 

 

#MężowieMiłujcieŻony

Nic tak dobrze nie robi mężczyźnie, jak księżniczka. (…) Kiedy się mężczyzna staje twardy? Kiedy się mężczyzna staje sejfem? Jak ma naprzeciwko siebie skarb. (ks. Piotr Pawlukiewicz)

(…) przyroda ma swoje potrzeby: kwiat potrzebuje światła, wody, gleby. W świecie techniki samochód potrzebuje gładkiej nawierzchni na drodze, paliwa, opon. Lecz w świecie ludzi wspólnota potrzebuje rozmowy. Małżeństwo buduje się szczerą rozmową. (ks. Mirosław Czapla)

Małżeństwo to jest taki wózek który ma dwa kółka. Jedno kółko to wspólnota, bycie ze sobą, a drugie kółko to jest samotność. Jak jedno kółko odpada to wózek się kręci w kółko. (ks. Mirosław Maliński)

 

#DoKogóżPójdziemy

Faktycznie: do kogo się udać ze swoim życiem, troskami, lękami, radościami, jeśli nie do Chrystusa? Niektórzy szukają rozwiązań i odpowiedzi w horoskopach, inni w parapsychologii, jodze czy New Age (…) [ale dopiero] Chrystus, który jest samą miłością, potrafi dać człowiekowi wszystko, a nawet więcej. (ks. Mariusz Pohl)

Logika miłości nie liczy na tłumy. To w naszym ziemskim myśleniu tłumy coś znaczą. W miłości zaś liczy się konkretne serce. Jezusowi wystarczyło 0,2 procent Jego wielbicieli, by uczynić z nich fundament Kościoła. (ks. Edward Staniek)

Lepiej jest iść słuszną drogą, potykając się, niż wielkimi krokami błądzić po bezdrożach. Kto kuleje na słusznej drodze, idzie wprawdzie powoli, ale zbliża się do celu. (św. Tomasz z Akwinu)

 

STO SŁÓW


Po tym, jak Jezus powiedział: Chlebem, który Ja dam, jest moje ciało, zdecydowanie zmalała liczba Jego uczniów: Wielu… się wycofało i już z Nim nie chodzili. Trudna jest ta mowa, któż jej słuchać zdoła” – powiedzieli nawet ci, którzy zostali, zaledwie dwunastu. Jednak dodali znaczące pytanie: Do kogóż pójdziemy?

W Liturgii Słowa widzimy podobny schemat: po mowie przypominającej bądź objawiającej działanie Boga – człowiek zostaje wezwany do opowiedzenia się. Rozstrzygnijcie dziś, komu chcecie służyć – mówi Jozue do ludu Izraela (PIERWSZE CZYTANIE). Czy i wy chcecie odejść? – pyta Jezus najbliższych uczniów (EWANGELIA).

Choć zgromadzenie w Sychem przypomina referendum, w rzeczywistości nie rozstrzyga o postawie całej społeczności, lecz każdego człowieka indywidualnie. Lecz ten schemat – Bóg najpierw objawia człowiekowi prawdę, a potem wzywa do opowiedzenia się – jest uniwersalny. Dzieje się w życiu wiary każdego z nas.

1/6
Jozue, fresk z Palazzo Trinci, Foligno, Włochy, fot. Georges Jansoone
2/6
Jozue, Ephraim Moses Lilien, 1908 r.
3/6
Dwunastu Apostołów, Christian Schmid, drzeworyt z XVII wieku, Kunstmuseum w Augsburgu, Niemcy
4/6
Jezus i apostołowie, XII w., Kapadocja, Turcja
5/6
Jezus i dwunastu apostołów, Katakumby Domitilli, Rzym
6/6
Głowa apostoła, Jean-Michel Moreau, 1773 r., Ermitaż, Petersburg, Rosja
poprzednie
następne

Jeśli podobają Ci się nasze artykuły, możesz nas wesprzeć:

Wesprzyj nas
ks. Przemysław Śliwiński

ks. Przemysław Śliwiński

Kapłan Archidiecezji Warszawskiej. Pochodzi z Lubawy. Ukończył studia specjalistyczne na Wydziale Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Santa Croce w Rzymie. Jesienią 2013 roku, objął stanowisko rzecznika prasowego Archidiecezji Warszawskiej oraz dyrektora Archidiecezjalnego Centrum Informacji. Wykłada edukację medialną w Wyższym Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Warszawie. Na Stacji7.pl jest autorem wielu artykułów oraz popularnego cyklu Jutro Niedziela.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Marcin Kowalski

ks. Marcin Kowalski

Doktor nauk biblijnych, wykładowca KUL oraz WSD w Kielcach. Sekretarz czasopism biblijnych The Biblical Annals oraz Verbum Vitae. Uczestnik programów radiowych i telewizyjnych popularyzujących Biblię: W Namiocie Słowa, Szukając Słowa Bożego, Telewizyjny Uniwersytet Biblijny (Radio Maryja i Telewizja Trwam). Moderator Dzieła Biblijnego Diecezji Kieleckiej.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >