Nasze projekty

Jutro Niedziela – XIII zwykła C

“Przetrwać, unikając nieuniknionego”? Nie. W wierze oznacza to “Nie chcieć zaufać Bogu”

Reklama

Nie chodzi o przeznaczenie rozumiane deterministycznie, rodem z “Fatal destination”, że niezależnie od naszej woli, starań, uników, nieuchronnie spotka nas coś, co jest od lat z góry zaplanowane. Chodzi o przeznaczenie, które jest konsekwencją wyboru, dobrowolnej decyzji podjęcia wezwania Jezusa. Pan moim dziedzictwem i przeznaczeniem.

Dzisiejsze Słowo pokazuje ludzi u progu do tej decyzji: Elizeusza zaproszonego przez Eliasza (I CZYTANIE), młodzieńców zaproszonych przez Jezusa (EWANGELIA), oraz psalmistę, który już z nijako z drogi, po podjęciu decyzji, wyśpiewuje szczęście swego przeznaczenia.

Reklama
Reklama

Ale widzimy również próbę oszukania tego przeznaczenia. Przyjęcia jego części, odczytania zaproszenia tylko ludzkimi oczami, zabezpieczenia przed widocznymi i niechcianymi konsekwencjami. Oszukać przeznaczenie, którym jest Pan, nie widzą, że pójście za Nim to wyswobodzenie ku wolności (II CZYTANIE).

W pop-kulturze “oszukać przeznaczenie” oznacza uniknąć nieuniknionego i przetrwać. W wierze oznacza nie chcieć zawierzyć Bogu, chodzić własnymi drogami.

PUNKT WYJŚCIA

Reklama
Reklama

XIII NIEDZIELA ZWYKŁA C • KOLEKTA: Modlimy się, aby Bóg, który uczynił nas dziećmi światłości, nie dopuścił by ogarnęły nas ciemności błędu i sprawił byśmy żyli w blasku Jego prawdy CZYTANIA: 1 Krl 19, 16b. 19-21Ps 16 (15), 1b-2a i 5. 7-8. 9-10. 11 List do Galatów 5, 1. 13-18; Ewangelia Łukasza 9, 51-62.

CHMURA SŁÓW

Reklama

cs

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z I Księgi Królewskiej

(1 Krl 19, 16b. 19-21)

Czytanie z Pierwszej Księgi Królewskiej

Pan rzekł do Eliasza: «Elizeusza, syna Szafata z Abel-Mechola, namaścisz na proroka po tobie». Eliasz zszedł z góry i odnalazł Elizeusza, syna Szafata, orzącego: dwanaście par wołów przed nim, a on przy dwunastej. Wtedy Eliasz, podszedłszy do niego, zarzucił na niego swój płaszcz. Wówczas Elizeusz zostawił woły i pobiegłszy za Eliaszem, powiedział: «Pozwól mi ucałować mego ojca i moją matkę, abym potem poszedł za tobą». On mu odpowiedział: «Idź i wracaj, bo po co ci to uczyniłem?» Wtedy powrócił do niego i zaraz wziął parę wołów, złożył je na ofiarę, a na jarzmie wołów ugotował ich mięso oraz dał ludziom, aby zjedli. Następnie zabrał się i poszedłszy za Eliaszem, stał się jego sługą.

Oto słowo Boże

PIERWSZE CZYTANIE

Powołanie Elizeusza • Krl 19, 16b. 19-21

Płaszcz, dwanaście wołów, czas… W spotkaniu Eliasza z Elizeuszem odnajdujemy najważniejsze cechy Bożego powołania

KSIĘGA: Pierwsza Księga Królewska • AUTOR: deuteronomista • CZAS POWSTANIA: VII-VI w. przed Chr.
KATEGORIA: opis powołania proroka • MIEJSCE: Abel-Mechola, północny Izrael • BOHATEROWIE: Eliasz, Elizeusz


KSIĘGI KRÓLÓW • Pierwsza i Druga Księga Królewska to dalsza część historii opowiedzianych w dwóch Księgach Samuela – które opisują wybór króla i scalanie królestwa Izraela pod rządami Dawida. Pierwsza Księga Królewska (rozpoczynająca się od opowiadania o starości Dawida) mówi o wyborze oraz rządach Salomona • Tematem obu Ksiąg Królewskich jest Świątynia, którą wznosi Salomon. W niej znajduje swoje miejsce Tora. Powstające miejsca kultu w Betel i Dan czy w Samarii, konkurencyjne wobec jedynej Świątyni, to znak niewierności i przyczyna nieszczęść. Księgę wieńczy opis odnalezienia Tory i odnowy Świątyni • Oprócz historii Salomona i jego następców Pierwsza Księga Królewska opowiada dzieje Eliasza.

ELIASZProrok Eliasz z Tiszbe w Gileadzie rzekł do Achaba – oto pierwsze wspomnienie o Eliaszu w Piśmie Świętym, w Księdze Królewskiej, w rozdziale 17. Zostaje przedstawiony w momencie, gdy obwieszcza królowi klęskę suszy. Sam oddala się nad potok Kerit, dokąd pożywienie przynosiły mu kruki (>>1Krl 17,1-7) • Potem mieszka w gościnie u pewnej wdowy w Sarepcie Sydońskiej. (>>1Krl 17,8-24) • Po raz trzeci spotykamy Eliasza, gdy na górze Karmel rzucił wyzwanie pogańskiemu Baalowi i jego prorokom (>>1Krl 18,20-40) • W odpowiedzi pogańska królowa Izebel zapowiedziała śmierć Eliasza. Prorok ukrył wtedy się na pustyni w okolicach Beer-Szeby. Na górze Horeb doświadczył obecności Boga w szmerze łagodnego powiewu (>>1Krl 19,1-14)

POWOŁANIE ELIZEUSZA • Treść pierwszego czytania to bezpośrednia kontynuacja historii na górze Horeb. Bóg, jeszcze na górze Horeb • nakazuje Eliaszowi powołanie Elizeusza (w rzeczywistości, co pominie czytanie, również króla Aramu oraz króla Izraela). Potem usłyszymy o samym • powołaniu Elizeusza (zwróćmy uwagę na gest zarzucenia płaszcza). W spotkaniu Eliasza z Elizeuszem odnajdziemy cechy Bożego powołania (>>JESZCZE O PIERWSZYM CZYTANIU)

NAJWAŻNIEJSZE CYTATY


Eliasz na prośbę Elizeusza o możliwość pożegnania rodziców: “Idź i wracaj, bo po co to ci uczyniłem?”

TRANSLATOR


“Idź i wracaj, bo po co ci to uczyniłem?” (1Krl 19,20) • W tekście hebrajskim opowiadania mamy sekwencję dwóch bezpośrednio po sobie następujących imperatywów: idź, wracaj (lek szuw), które podkreślają pośpiech • Idź i natychmiast wracaj, bo po co ci to uczyniłem?

JESZCZE O PIERWSZYM


W scenie spotkania miedzy Eliaszem i Elizeuszem odnajdujemy najważniejsze cechy Bożego powołania:

Bóg przychodzi w drugim • Bóg nie powołuje “osobiście”, nie wybiera się osobiście w wędrówkę w północne krańce doliny Jordanu, aby znaleźć Elizeusza. Powołanie jest zapośredniczone, ma zazwyczaj ludzkich posłańców, mówi językiem najprostszym i wymaga otwierania oczu na ludzi, których Bóg stawia przy nas.

Pośrodku codzienności • Eliasz nie spotyka Elizeusza pogrążonego w modlitwie i oczekującego z niecierpliwością na znak, którego się spodziewał. Widzi człowieka oddającego się swoim codziennym czynnościom, zajętego swym polem • Głos Boży spotyka nas pośród naszej codzienności, zawsze nieprzygotowanych, bo powołanie jest darem i inicjatywą samego Boga.

Oderwanie się od bogactwEliasz… odnalazł Elizeusza, syna Szafata, orzącego: dwanaście par wołów przed nim, a on przy dwunastej • Dwanaście par wołów to nie tajemniczy symbol jego misji ale raczej znak bogactwa. Przyszły prorok musi zrezygnować z dostatniego życia, aby stać się uczniem Eliasza

Czas jest ważny • Elizeusz ma jeszcze czas na to, aby pożegnać się ze swoimi bliskimi, ale Eliasz ponagla go (>>TRANSLATOR) • Na głos powołującego Boga trzeba odpowiedzieć szybko, bez zbytnich kalkulacji.

CZY WIESZ ŻE…


Abel-Mechola (potok tańca) – starożytna miejscowość położona w prawdopodobnie w Dolinie Jordanu. Jej dokładna lokalizacja nie jest znana. Hieronim i Euzebiusz odnoszą się do niej mówiąc o mieście położonym ok. 15 km na południe od Bet-Szean. Prowadzone od XIX w. wykopaliska wskazują bliżej na dwa możliwe miejsca, gdzie położona byłaby starożytna miejscowość: Tell Abu Sifri  i Tell Abu Sus. Żadne z nich nie zostało jeszcze przebadane przez archeologów. 1 Krl 19,12 kojarzy Abel-Mechola z rodzinną miejscowością Elizeusza.

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst psalmu

Ps 16, 1b-2a i 5. 7-8. 9-10. 11

REFREN: Pan mym dziedzictwem, moim przeznaczeniem.

Zachowaj mnie, Boże, bo chronię się do Ciebie, mówię do Pana: «Ty jesteś Panem moim». Pan moim dziedzictwem i przeznaczeniem, to On mój los zabezpiecza.

Błogosławię Pana, który dał mi rozsądek, bo serce napomina mnie nawet nocą. Zawsze stawiam sobie Pana przed oczy, On jest po mojej prawicy, nic mną nie zachwieje.

Dlatego cieszy się moje serce i dusza raduje, a ciało moje będzie spoczywać bezpiecznie, bo w kraju zmarłych duszy mej nie zostawisz i nie dopuścisz, bym pozostał w grobie.

Ty ścieżkę życia mi ukażesz, pełnię radości przy Tobie i wieczne szczęście po Twojej prawicy.

PSALM

Przeznaczeniem jest Pan • Ps 16 (15), 1b-2a i 5. 7-8. 9-10. 11

“Ty ścieżkę życia mi ukażesz” – mówi psalmista. Psalm 16 ukazuje, co to znaczy, że Bóg jest “dziedzictwem” i “przeznaczeniem”

PSALM 16 • AUTOR: Dawid lub anonimowy lewita • CZAS POWSTANIA: epoka monarchiczna lub powygnaniowa


MODLITWA UFNOŚCI • Psalm 16 Zachowaj mnie, Boże to modlitwa ufności. Autorstwo i czas powstania utworu są trudne do określenia: • niektórzy, idąc za tytułem, przypisują psalm Dawidowi, który miał go stworzyć po rzezi kapłanów z Nob, dokonanej przez Saula (1 Sm 22), lub po tym, jak oszczędził Saula w jaskini na pustyni Engaddi (1 Sm 24) • Inni, sytuując psalm w epoce królów, widzieli w nim wyznanie wiary, które monarcha mógł składać w świątyni podczas liturgii odnowienia przymierza • Jeszcze inni sytuowali utwór w epoce powygnaniowej, widząc w nim nawiązania do języka Jeremiasza i duchowości kapłańskiej, czy nawet w czasach machabejskich – ze względu na pojawiający się tu obraz chasidim. Język psalmu nosi cechy archaiczne. Utwór przepełniają głęboka wiara i ufność pokładana w Panu, który ratuje ludzkie życie od śmierci.

PSALM O ZMARTWYCHWSTANIU • Jeśli nawet Psalm 16 nie powstał w czasach machabejskich, kiedy powstaje Księga Daniela, na pewno był w tych czasach używany jako ważny tekst, zapowiadający zmartwychwstanie. Widać to szczególnie w strofie 2 i 3, gdzie wierny wyraża pewność, że Bóg nie pozostawi go w grobie, nie pozwoli, by ciało doświadczyło zepsucia. Bóg posadzi go w wiecznej radości po swojej prawicy. Obrazy te wykraczają daleko poza błogosławieństwo doczesne. Piotr cytuje psalm 16 w swojej katechezie jako tekst zapowiadający zmartwychwstanie Mesjasza (>>Dz 2,25-28).

SZCZĘŚCIE POWOŁANIA • Usłyszymy większą część psalmu 16. Wybrane fragmenty w kontekście czytań dotyczących powołania i konieczności zaufania planowi Boga pokazują szczęście człowieka, który odpowiedział na Boże wezwanie.

NAJWAŻNIEJSZE CYTATY


Boże przeznaczenie: Ty ścieżkę życia mi ukażesz, pełnię radości przy Tobie i wieczne szczęście
Przeznaczenie to nie fatalizm: Pan moim dziedzictwem i przeznaczeniem, to On mój los zabezpiecza

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst II czytania

Czytanie z Listu do Galatów

Ga 5, 1. 13-18

Bracia: Ku wolności wyswobodził nas Chrystus. A zatem trwajcie w niej i nie poddawajcie się na nowo pod jarzmo niewoli! Wy zatem, bracia, powołani zostaliście do wolności. Tylko nie bierzcie tej wolności jako zachęty do hołdowania ciału, wręcz przeciwnie, miłością ożywieni służcie sobie wzajemnie. Bo całe Prawo wypełnia się w tym jednym nakazie: «Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego». A jeśli u was jeden drugiego kąsa i pożera, baczcie, byście się wzajemnie nie zjedli. Oto, czego uczę: postępujcie według ducha, a nie spełnicie pożądania ciała. Ciało bowiem do czego innego dąży niż duch, a duch do czego innego niż ciało, i stąd nie ma między nimi zgody, tak że nie czynicie tego, co chcecie. Jeśli jednak pozwolicie się prowadzić duchowi, nie będziecie podlegać Prawu.

Oto słowo Boże

DRUGIE CZYTANIE

Wolność według Pawła • Ga 5, 1. 13-18
“Wolność” to nie znaczy “swoboda”: ta prowadzi znów do niewoli. Wolność to miłość i odpowiedzialność

LIST DO GALATÓW • NADAWCA: św. Paweł • ADRESACI: chrześcijanie rejonu Galacji • DATA: 52/53 AD • SKĄD: Efez


PAWEŁ OBROŃCA • Kontunuujemy lekturę Listu do Galatów. Przypomnijmy: list powstał z konieczności obrony założonych przez Pawła w Galacji wspólnot chrześcijańskich przed napływem i misją judeo-chrześcijan. Co było tego powodem? • Galaci to prawdopodobnie potomkowie Celtów, którzy osiedlili się w Azji Mniejszej w III wieku przed Chrystusem. Paweł głosił wśród niech Ewangelię usprawiedliwienia przez wiarę w Chrystusa, bez uczynków Prawa. Po jego odejściu pojawili się jednak wśród nich misjonarze głoszący konieczność przyjęcia obrzezania i zachowywania Tory. • W niezwykle emocjonalnym liście Paweł wskazuje na Boże pochodzenie swojej Ewangelii (>>Ga 1), przypomina, jak bronił jej w Antiochii (>>Ga 2) oraz dowodzi, że Prawo utraciło swą moc wobec łaski przychodzącej w Chrystusie (>>Ga 3-4).

WIARA KONTRA PRAWO • Z trzeciego przechodzimy do piątego rozdziału. W pominiętym fragmencie, podobnie jak w czytaniu, które słyszeliśmy w zeszłym tygodniu, Paweł wciąż wykazywał wyższość wiary ponad prawo. Zachęcał, aby nie poddawać na nowo się pod Prawo – które Paweł utożsamia z jarzmem, niewolą. Wzywa do przyjęcia wiary w Chrystusa, która daje wolność, zachęca, by żyć według Ducha.

WIARA I WOLNOŚĆ • Dokładnie to przeciwstawienie wiary – Prawu i wolności – niewoli usłyszymy w drugim czytaniu. Składa się ono z pierwszego wersetu piątego rozdziału oraz sześciu późniejszych wersetów. Zwróćmy uwagę na rozumienie wolności, której Paweł nie utożsamia ze swobodą, lecz odpowiedzialnością i miłością.

NAJWAŻNIEJSZE CYTATY


Prymat wiary nad prawem: Ku wolności wyswobodził nas Chrystus

Paweł o tym, czym nie jest wolność: Tylko nie bierzcie tej wolności jako zachęty do hołdowania ciału

Paweł o tym, czym jest wolność: Miłością ożywieni służcie sobie wzajemnie

JESZCZE O DRUGIM CZYTANIU


Niezależnie od tego, do jakiej misji powołuje Pan jego celem jest uczynić nasze serce wolnym:

Krucha wolność GalatówKu wolności wyswobodził nas Chrystus – pisze Galatom Paweł. W wolności trzeba jednak trwać lub wytrwać, bo to jeden z tych darów, które są najbardziej zagrożone w naszym chrześcijańskim życiu. Galaci narazili swoją wolność w Chrystusie wracając do przestrzegania Prawa żydowskiego.

Ciało kontra Duch • Z drugiej strony, ostrzega Paweł, wolność jest systematycznie niszczona przez ślepe życie dla przyjemności i zaspokajanie potrzeb ciała. Grzech sprawia, że to, co cielesne obraca się przeciw pierwiastkowi duchowemu we mnie • Paweł używa tu znanego z filozofii epikurejskiej motywu ciała, które jest mieszkaniem i siedliskiem zła. Nie czyni tego dlatego, że podziela tę wizję filozoficzną, lecz aby pokazać, jak grzech rzeczywiście odpowiedzialny jest za pęknięcie natury ludzkiej. Ciało wraz ze swymi nieokiełznanymi pożądaniami wypowiada wojnę duchowi i przejmuje kontrolę nad ludzką wolą.

Wolna niewola • Jedynym wyjściem jest pozwolić się prowadzić Duchowi Jezusa. Paradoksalnie próbując utrzymać ścisłą kontrolę nad swoim życiem tracimy je i stajemy się niewolnikami Prawa, jak mówi św. Paweł, naszej grzesznej natury, rozbudowanego ego i tysiąca rzeczy i spraw wiszących nad nami. Oddając życie Jezusowi stajemy się prawdziwie wolni, wkraczamy w pełnię wolności.

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii według świętego Łukasza

Łk 9, 51-62

Gdy dopełniały się dni wzięcia Jezusa z tego świata, postanowił udać się do Jeruzalem, i wysłał przed sobą posłańców. Ci wybrali się w drogę i weszli do pewnego miasteczka samarytańskiego, by przygotować Mu pobyt. Nie przyjęto Go jednak, ponieważ zmierzał do Jeruzalem. Widząc to, uczniowie Jakub i Jan rzekli: «Panie, czy chcesz, byśmy powiedzieli: Niech ogień spadnie z nieba i pochłonie ich?» Lecz On, odwróciwszy się, zgromił ich. I udali się do innego miasteczka. A gdy szli drogą, ktoś powiedział do Niego: «Pójdę za Tobą, dokądkolwiek się udasz». Jezus mu odpowiedział: «Lisy mają nory i ptaki podniebne – gniazda, lecz Syn Człowieczy nie ma miejsca, gdzie by głowę mógł położyć». Do innego rzekł: «Pójdź za Mną». Ten zaś odpowiedział: «Panie, pozwól mi najpierw pójść pogrzebać mojego ojca». Odparł mu: «Zostaw umarłym grzebanie ich umarłych, a ty idź i głoś królestwo Boże». Jeszcze inny rzekł: «Panie, chcę pójść za Tobą, ale pozwól mi najpierw pożegnać się z moimi w domu». Jezus mu odpowiedział: «Ktokolwiek przykłada rękę do pługa, a wstecz się ogląda, nie nadaje się do królestwa Bożego».

Oto słowo Pańskie

EWANGELIA

Trzej naśladowcy • Łk 9, 51-62

Tam, gdzie kilka wieków wcześniej dokonało się powołanie Elizeusza, dochodzi do bliźniaczo podobnej sceny… “Pójdź za mną”

EWANGELISTA: św. Łukasz • CZAS POWSTANIA: 70-80 r.
KATEGORIA: wydarzenie • MIEJSCE: Galilea • CZAS: rok 30-33 • BOHATEROWIE: • Jezus, uczniowie, trzej naśladowcy • WERSJE: (tylko drugi epizod) Mt 8,18-22


EWANGELIA MIŁOSIERDZIA • O Łukaszu mówi się, że jest ewangelistą Bożego miłosierdzia, ponieważ ze szczególną uwagą opisuje Jezusa pochylającego się nad grzesznikami i chorymi. Przypomnijmy, Łukasz – lekarz z Antiochii Syryjskiej –  był towarzyszem św. Pawła i spisał głoszoną przez niego Dobrą Nowinę. Jego dzieło dzieli się na dwie księgi: Ewangelię i jej kontynuację − Dzieje Apostolskie. Swoją Ewangelię adresuje do chrześcijan pochodzenia pogańskiego.

DROGA DO JEROZOLIMY • Dotychczas słuchaliśmy fragmentów pochodzących z tzw. Ewangelii cudów i przypowieści (>>Łk 4,14-9,50). Wydarzenia miały miejsce w Galilei • Teraz otwieramy nową część Ewangelii Łukasza: wielką sekcję która ukazywać będzie Jezusa zdążającego ku Jerozolimie, Boskiego wysłannika podróżującego ku wypełnieniu swej misji w Mieście Świętym (>>Łk 9,51-19,28)

DWA EPIZODY • Bardzo wyraźnie odnotuje to pierwsze zdanie niedzielnej Ewangelii: decyzja Jezusa o udaniu się do Jerozolimy. Zaraz potem usłyszymy pierwszy z dwóch epizodów fragmentu, o • niegościnnych Samarytanach, pełnej potępienia postawie uczniów i miłosiernej reakcji Jezusa. Drugi epizod o • trzech naśladowcach Jezusa ukazuje trzy przykłady pójścia za Jezusem. Zwróćmy uwagę na podobieństwo z historią Eliasza i Elizeusza z pierwszego czytania. Idzie ono jeszcze dalej: podróż Jezusa do Jerozolimy rozpoczyna się w Galilei, w tej samej okolicy, w której kilka wieków wcześniej rozegrała się scena powołania Elizeusza • Zauważmy, że nie wszyscy “naśladowcy” Jezusa bezkompromisowo odpowiadają na Boże wezwanie.

NAJWAŻNIEJSZE CYTATY


Początek podróży Jezusa do Jerozolimy: Gdy dopełniały się dni wzięcia Jezusa z tego świata, postanowił udać się do Jeruzalem
Jezus na prośbę młodzieńca o możliwość pożegnania rodziny: “Ktokolwiek przykłada rękę do pługa, a wstecz się ogląda, nie nadaje się do królestwa Bożego”

TRANSLATOR


“Ktokolwiek przykłada rękę do pługa, a wstecz się ogląda, nie nadaje się do królestwa Bożego” (Łk 9, 62) • W oryginale: Nikt, kto nałożywszy rękę na pług i patrzący na to, co z tyłu, zdatny jest królestwu Boga

JESZCZE O EWANGELII


GALILEA ELIASZA • Ewangelia podejmuje historię Eliasza i Elizeusza. Podróż Jezusa do Galilei rozpoczyna się w Galilei, w tej samej okolicy, w której niegdyś rozegrała się historia powołania Elizeusza • Wymagania, jakie Eliasz stawiał swojemu uczniowi, w ustach Jezusa zyskują jednak znacznie bardziej radykalną formę. Jezus ostrzega, że On i Jego uczniowie nie mają domu, zabrania im grzebania swoich umarłych i żegnania się z bliskimi przed wyruszaniem w drogę

NOWY ELIASZ • Słowa Eliasza były łatwiejsze i bardziej zrozumiałe. Wymagania, jakie stawia Jezus, wydają się wręcz nieludzkie. Jak rozumieć opisywane przez Łukasza sceny? • Jezus to nie Eliasz, mówi jak sam Bóg. Pan, który powołuje, ma jedyne prawo do ludzkiego życia. Nie prosi, lecz wymaga. Jeśli odkryliśmy, kim jest Ten, który wzywa, nie będziemy się wahali, aby uznać Go za najcenniejszą osobę naszego życia.

TWEETY



  • Eliasz na ikonie anonimowego autora szkoły pskowskiej, XIII - XIV w., Galeria Tretiakowska, Moskwa
  • Elizeusz na rosyjskiej ikonie, XVIII w., Cerkiew Przemienienia Pańskiego, Kiża, Rosja
  • "Prorok Eliasz", ikona z sygnaturą Stephanos, ok. 1200 r., Klasztor Świętej Katarzyny, Synaj, Egipt
  • "Święty Jakub Większy", Guido Reni, między 1636 a 1638 r., Museum of Fine Arts, Houston, USA
  • Święty Jan, Rubens, ok 1611 r.
  • Jan wg Hansa Memlinga, ok. 1468 r., National Gallery, Londyn

  •  

    Reklama

    Dołącz do naszych darczyńców. Wesprzyj nas!

    Najciekawsze artykuły

    co tydzień w Twojej skrzynce mailowej

    Raz w tygodniu otrzymasz przegląd najważniejszych artykułów ze Stacji7

    PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ

    PRZECZYTAJ RÓWNIEŻ
    Reklama
    WIARA I MODLITWA
    Wspieraj nas - złóż darowiznę