Jutro Niedziela – XXVIII Zwykła A

Uczta, na którą zaprasza nas Bóg, jest ucztą weselną Jego Syna

ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

PUNKT WYJŚCIA


• DWUDZIESTA ÓSMA NIEDZIELA ZWYKŁA • Rok A • KOLEKTA: Będziemy prosili, aby łaska Boga zawsze nas uprzedzała i stale nam towarzyszyła CZYTANIA: Księga Izajasza 25,6-10aPsalm 23,1-6 List do Filipian 4,12-14.19-20Ewangelia wg św. Mateusza 22,1-14

 

• CHMURA SŁÓW • Dzisiejsza Liturgia Słowa znów mówi o rzeczywistości, do której zaproszeni są WSZYSCY, WSZYSTKO (9). Na co PAN (7) zaprasza? Na UCZTĘ (8). W czytaniach bardzo często pojawi się też słowo SŁUDZY (6).

Jutro Niedziela - XXVIII Zwykła A

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Księgi Izajasza

(Iz 25,6-10a)

Pan Zastępów przygotuje dla wszystkich ludów na tej górze ucztę z tłustego mięsa, ucztę z wybornych win, z najpożywniejszego mięsa, z najwyborniejszych win. Zedrze On na tej górze zasłonę, zapuszczoną na twarz wszystkich ludów, i całun, który okrywał wszystkie narody; raz na zawsze zniszczy śmierć. Wtedy Pan Bóg otrze łzy z każdego oblicza, zdejmie hańbę ze swego ludu na całej ziemi, bo Pan przyrzekł. I powiedzą w owym dniu: Oto nasz Bóg, Ten, któremu zaufaliśmy, że nas wybawi; oto Pan, w którym złożyliśmy naszą ufność; cieszmy się i radujmy z Jego zbawienia! Albowiem ręka Pana spocznie na tej górze.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

PIERWSZE CZYTANIE

Uczta • Iz 25,6-10a

KSIĘGA: Izajasza • AUTOR: uczeń z kręgów Izajasza • CZAS POWSTANIA: po wygnaniu (po 538 r. przed Chr.)

KATEGORIA: wizja apokaliptyczna • KTO MÓWI: prorok (w imieniu Boga) • MIEJSCE AKCJI: Jerozolima, góra Syjon • ADRESACI: Izraelici


O KSIĘDZE • To kolejna niedziela, podczas której w ramach pierwszego czytania usłyszymy fragment Księgi Izajasza. Chociaż całą księgę cechuje jedność teologiczna, zwykle dzieli się ją na trzy oddzielne części, którym przypisuje się nawet różne autorstwo i czas powstania • Pierwsze czytanie pochodzi z pierwszej części Księgi Izajasza (rozdziały 1-39). Autorem jest Izajasz (autorami drugiej i trzeciej części jego anonimowi uczniowie).

KONTEKST • Na uwagę zasługują cztery rozdziały Księgi Izajasza zwane Wielką Apokalipsą Izajasza (24,1-27,3). Prawdopodobnie to późniejszy, powstały już po wygnaniu, dodatek do Księgi Proto-Izajasza. Charakteryzuje ją spójny język, którym autor związany ze szkołą Izajasza odmalowuje • powszechny sąd nad światem, • zniszczenie zła i • wprowadzenie uniwersalnego królestwa pokoju. W Apokalipsie pojawiają się obrazy związane ze • zmartwychwstaniem (26,19) oraz • wyniesieniem Jerozolimy. To tu, na jerozolimskim Syjonie, Bóg przygotuje dla wszystkich narodów ucztę końca czasów.

ZANIM USŁYSZYSZ • Usłyszymy fragment Wielkiej Apokalipsy Izajasza: to wizja uczty. Izajasz podkreśla przede wszystkim miłość i aktywność Boga: to On przygotowuje świąteczną ucztę: zastawia stół, miesza wina, zrywa całun, ociera łzy. Tłum zebranych spośród wszystkich narodów, zgromadzony na Syjonie, ma tylko rozpoznać w Nim Boga i Zbawcę – Pana, do którego tęsknił, zanim Go jeszcze poznał.

 

TRANSLATOR


Pan Zastępów przygotuje dla wszystkich ludów na tej górze ucztę z tłustego mięsa, ucztę z wybornych win, z najpożywniejszego mięsa, z najwyborniejszych win (Iz 25,6) • Hebrajskim słowem am (‘naród’) określa się w Biblii ludzkość jako taką, lecz także naród wybrany, w przeciwieństwie do goim, którym zazwyczaj opisuje się pogan. Wszystkie narody są zaproszone na ucztę.

 

 

JESZCZE O PIERWSZYM CZYTANIU


ZAPROSZENI • Prorok odmalowuje górę Syjon, która zamienia się w wielką salę biesiadną. Sam Bóg jako gospodarz zastawia tam stół dla wszystkich narodów. Wszystkie narody (PATRZ: TRANSLATOR) w wizji Izajasza są Boże, wszystkie należą do Pana, dla wszystkich jest miejsce na Jego świętej górze.

MENU • Stoły Boże uginają się pod ciężarem tłuszczu, oliwy. Mięso obfitujące w tłuszcz to symbol dobrobytu. Tłuszcz składano także w ofiarach Panu, jako najlepszą część. Oliwa służyła z kolei do namaszczenia w trakcie uczty, symbolizowała radość i atmosferę miłości. Wino, które pojawia się na stołach, to także symbol radości życia i miłości. W późniejszej literaturze rabinicznej oznaczać będzie także Torę, Boże Prawo. To stare wino, które długo leżało, czekając na tę okazję. Pan oczyścił je jeszcze, aby nabrało niepowtarzalnego smaku. Bóg jako gospodarz dokłada wszelkiego wysiłku ‒ Jego uczta była wyjątkowa w bogactwie smaków i aromatów. To uczta pełni życia.

• Kulminacyjnym punktem uczty na górze Syjon będzie gest Boga: zerwie, pochłonie, zniszczy (hebr. bala) całun, tkaną zasłonę, która spoczywa na twarzy wszystkich ludów •  Całun ten niektórzy interpretowali jako zasłonę spoczywającą na oczach tych, którzy wciąż jeszcze nie uznają prawdziwego Boga. Jednakże kolejny wers precyzuje, że przeciwnikiem, którego ostatecznie zniszczy Bóg, będzie sama śmierć, czczona także przez starożytnych jako bóstwo (mot). Bóg sam, jak troskliwy ojciec i matka, zetrze (hebr. mahah) łzy z twarzy swoich dzieci tak skutecznie, że nie będą już pamiętały o swoich nieszczęściach i cierpieniach (czasownika używa się w kontekście wymazywania czegoś z pamięci ‒ Ne 13,14). Usunie także hańbę (hebr. herpa), a właściwie szyderstwo, wyszydzenie wroga, czy też znak hańby ‒  gwałt, niepłodność, głód czy choroby. Bóg w czasach ostatecznych usunie wszystko to, co odbierało nam radość życia, łącznie ze stojącą nad nami jak widmo groźbą śmierci.

 

CYTATY


Bóg zrobi coś, czego nie jest w stanie uczynić nikt inny: Raz na zawsze zniszczy śmierć

Izajasz o dobroci Pana: Otrze łzy z każdego oblicza

Jeszcze raz Izajasz, o tym, dlaczego warto wierzyć: Bo Pan przyrzekł

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Psalmu

(Ps 23,1-6)

REFREN: Po wieczne czasy zamieszkam u Pana

Pan jest moim pasterzem, † niczego mi nie braknie, pozwala mi leżeć na zielonych pastwiskach. Prowadzi mnie nad wody, gdzie mogę odpocząć, orzeźwia moją duszę.

Wiedzie mnie po właściwych ścieżkach przez wzgląd na swoją chwałę. Chociażbym przechodził przez ciemną dolinę, † zła się nie ulęknę, bo Ty jesteś ze mną. Kij Twój i laska pasterska są moją pociechą.

Stół dla mnie zastawiasz na oczach mych wrogów. Namaszczasz mi głowę olejkiem, kielich mój pełny po brzegi.

Dobroć i łaska pójdą w ślad za mną przez wszystkie dni życia i zamieszkam w domu Pana po najdłuższe czasy.

[01][02]

PSALM

Zielone pastwiska Ps 23,1-6

PSALM 23 • AUTOR: Dawid • CZAS POWSTANIA: okres monarchii


O PSALMIE • Psalm Pan jest pasterzem moim doczekał się niezliczonych wersji, zarówno klasycznych, chorałowych, jak i tzw. oazowych czy pielgrzymkowych. Bywa nawet śpiewany przez gwiazdy estrady. Usłyszymy cały psalm, którego autorem ‒ według tradycji ‒ jest Dawid. Kto wie, czy siła tego utworu nie pochodzi z jego pasterskiego doświadczenia. Psalm, ze względu na bardzo osobisty charakter, stanowił być może część modlitwy zanoszonej w świątyni w najbliższym rodzinnym gronie. Nowe znaczenie zyskał w momencie, kiedy Jezus nazwał siebie Dobrym Pasterzem.

ZANIM USŁYSZYSZ • W piątym wersecie mamy być może aluzję do ofiary biesiadnej, w trakcie której celebrowano bliskość Pana. Słowa Stół dla mnie zastawiasz nawiązują do obietnicy uczty i z tego właśnie powodu Psalm 23 usłyszymy tej niedzieli.

 

JESZCZE O PSALMIE


Tytuł Pasterza, który wierzący przypisuje swemu Panu w Psalmie 23, to tytuł królewski. Tłumaczy on, na czym polega Boże panowanie nad naszym życiem: • Bóg Pasterz zapewnia błogosławieństwo i dostatek życia (zielone pastwiska) • Jego Słowo daje życie i orzeźwia (symbol wody) • Pasterz walczy o swoją owcę, chroni ją podczas wędrówki przez ciemną dolinę, uwalnia od przeciwników.

Ostatnie obrazy – mówiące o zastawionym stole, kielichu i zamieszkiwaniu w domu Bożym na wieki – otwierają się na rzeczywistość nieba. Bóg Pasterz nie tylko troszczy się o nasze ziemskie życie, ale wprowadza nas w życie wieczne.

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst II czytania

Czytanie z Listu do Filipian

(Flp 4,12-14,19-20)

Bracia: Umiem cierpieć biedę, umiem też korzystać z obfitości. Do wszystkich w ogóle warunków jestem zaprawiony: i być sytym, i głód cierpieć, korzystać z obfitości i doznawać niedostatku. Wszystko mogę w Tym, który mnie umacnia. W każdym razie dobrze uczyniliście, biorąc udział w moim ucisku. A Bóg mój według swego bogactwa zaspokoi wspaniale w Chrystusie Jezusie każdą waszą potrzebę. Bogu zaś i Ojcu naszemu chwała na wieki wieków. Amen.

Oto Słowo Boże

[01][02]

DRUGIE CZYTANIE

Ostatnie słowa do Filipan  Flp 4,12-14.19-20

LIST DO FILIPIAN • NADAWCA: św. Paweł • SKĄD: Rzym, Efez lub Cezarea • DATA: 54-57 r. (Efez), 57-59 r. (Cezarea) lub 60-64 r. (Rzym) • ADRESACI: mieszkańcy Filippi


O KSIĘDZE • Pisząc list do mieszkańców Filippi, Paweł był pod strażą pretorianów – gwardii cesarskiej, stacjonującej w pałacu rzymskiego gubernatora. Straż ta miała za zadanie z jednej strony bronić go, a z drugiej nadzorować wykonywanie kary. Więzienie to nie miało ścisłego reżimu, skoro Paweł mógł w miarę regularnie otrzymywać wieści z Filippi, przyjmować gości, otrzymywać dary, czy też posyłać współtowarzyszy z listami. W krótkim, czterorozdziałowym liście do Filipian brak systematycznej teologii, znanej z innych dzieł św. Pawła. To raczej list-podziękowanie. Odnajdujemy, co najwyżej, odwołania do doświadczenia cierpienia, a także próby umocnienia radości we wspólnocie chrześcijańskiej.

KONTEKST • Po egzortach (ich przykład słyszeliśmy w zeszłym tygodniu) Paweł przechodzi do epilogu, czyli zakończenia listu (4,10-20). Wypełnia go głównie wspomnienie pomocy, jakiej doświadczył od Filipian, kiedy pracował w Macedonii. Paweł zwykł zarabiać na własne utrzymanie – szył namioty (Dz 18,3; 20,33-35) – jednak w sytuacji skrajnej biedy wspólnoty w Tesalonice potrzebował pomocy materialnej. Filipianie poczytali sobie za przywilej pospieszyć mu z pomocą, co apostoł z wdzięcznością wspomina. Kościół ten jako jedyny znał wszystkie wydatki i potrzeby apostoła, prowadził z nim otwarty rachunek przychodów i rozchodów.

ZANIM USŁYSZYSZ • W kilku wersach wyjętych z epilogu Listu do Filipian odnajdziemy dwa wątki:po pierwsze, świadectwo Pawła, że w każdych warunkach, w biedzie i dostatku, nauczył się głosić Ewangeliępo drugie, jego zapewnienie, że Filipianie doświadczą Bożej odpłaty w Jezusie: taką, która zaspokoi ich wszelkie potrzeby. Warto zwrócić uwagę również na ukryty między wersetami dialog z ówczesną filozofią.

 

 

JESZCZE O DRUGIM CZYTANIU


DIALOG PAWŁA Z FILOZOFAMI • Opisując swoją wytrwałość w znoszeniu zmiennych kolei losu, Paweł posługuje się językiem charakterystycznym dla starożytnych filozofów Jedną z cech, które niezwykle cenili sobie stoicy i cynicy, była autarkeia ‒ niezależność, panowanie nad sobą, poprzestawanie na tym, co konieczne.

Paweł daleki jest jednak od treningu filozofów, którzy przez żelazną dyscyplinę dążyli do doskonałości. Jest zdolny do znoszenia biedy i przeciwności dla Ewangelii dzięki Panu, który go umacnia. Równocześnie, wbrew etosowi starożytnych filozofów, chętnie uznaje swą zależność od Filipian, którzy pomagają mu z miłości.  

 

 

CYTATY


Św. Paweł o prawdziwej wolności:  Umiem cierpieć biedę, umiem i obfitować

Św. Paweł o “wszechmocy” człowieka: Wszystko mogę w Tym, który mnie umacnia

 

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii wg św. Mateusza

(Mt 22,1-14)

Jezus w przypowieściach mówił do arcykapłanów i starszych ludu: «Królestwo niebieskie podobne jest do króla, który wyprawił ucztę weselną swemu synowi. Posłał więc swoje sługi, żeby zaproszonych zwołali na ucztę, lecz ci nie chcieli przyjść. Posłał jeszcze raz inne sługi z poleceniem: „Powiedzcie zaproszonym: Oto przygotowałem moją ucztę; woły i tuczne zwierzęta ubite i wszystko jest gotowe. Przyjdźcie na ucztę!” Lecz oni zlekceważyli to i odeszli: jeden na swoje pole, drugi do swego kupiectwa, a inni pochwycili jego sługi i znieważywszy, pozabijali. Na to król uniósł się gniewem. Posłał swe wojska i kazał wytracić owych zabójców, a miasto ich spalić. Wtedy rzekł swoim sługom: „Uczta weselna wprawdzie jest gotowa, lecz zaproszeni nie byli jej godni. Idźcie więc na rozstajne drogi i zaproście na ucztę wszystkich, których spotkacie”. Słudzy ci wyszli na drogi i sprowadzili wszystkich, których napotkali: złych i dobrych. I sala weselna zapełniła się biesiadnikami. Wszedł król, żeby się przypatrzyć biesiadnikom, i zauważył tam człowieka nieubranego w strój weselny. Rzekł do niego: „Przyjacielu, jakże tu wszedłeś, nie mając stroju weselnego?” Lecz on oniemiał. Wtedy król rzekł sługom: „Zwiążcie mu ręce i nogi i wyrzućcie go na zewnątrz, w ciemności! Tam będzie płacz i zgrzytanie zębów”. Bo wielu jest powołanych, lecz mało wybranych».

Oto Słowo Pańskie

[01][02]

EWANGELIA

Przypowieść o uczcie Mt 22,1-14

EWANGELISTA: św. Mateusz • CZAS POWSTANIA: po 70 r.

KATEGORIA: przypowieść • MIEJSCE NAUCZANIA: Jerozolima, świątynia • CZAS: 33 r. • KTO MÓWI: Jezus • ADRESACI: zgromadzeni w świątyni


KONTEKST • Przypomnijmy: dwudziesty pierwszy rozdział rozpoczyna się od opisu wjazdu Jezusa do Jerozolimy, witanego entuzjastycznie przez mieszkańców. Swe pierwsze kroki Jezus skierował do świątyni, skąd wyrzucił wszystkich sprzedających i kupujących, potem uzdrowił chorych i niewidomych. Nazajutrz, po nocy spędzonej w Betanii (werset 17), Jezus ponownie wrócił do świątyni jerozolimskiej: tam nauczał  w przypowieściach oraz prowadził dysputy z faryzeuszami i saduceuszami (21,23-23,38). Te przypowieści to: • o dwóch synach (patrz: XXVI NIEDZIELA ZWYKŁA)o winnicy (patrz XXVII NIEDZIELA ZWYKŁA) oraz • o uczcie królewskiej.

PARABOLA • Przypowieść (parabola) polega na zakodowaniu prawdziwych znaczeń innymi słowami, wyrażeniami łatwymi do zapamiętania, używanymi przez słuchaczy w codzienności. Jednak ich odkodowanie nie przysparza trudności – a jeśli tak, wyjaśnia je sam Jezus. Trzy są powody, dla których Jezus mówi w przypowieściach: • Jezus uczy przez historie jak prawdziwy rabin, nauczyciel • wersja “odkodowana” byłaby trudna do zapamiętania przez słuchaczy, którzy byli prostymi, niepiśmiennymi ludźmi • kolejna odpowiedź – Jezus przekłada tajemnice Królestwa na prosty język codzienności, żeby uświadomić słuchającym, że Królestwo rzeczywiście jest wśród nich: że Bóg ukrywa się w tym świecie.

ZANIM USŁYSZYSZ • Usłyszymy ostatnią z przypowieści: o uczcie królewskiej. W przeciwieństwie do przypowieści z trzeciej części księgi (np. o siewcy), które miały charakter uniwersalny, ta streszcza historię zbawienia: wyjaśnia przeszłe i przyszłe wydarzenia.

 

JESZCZE O EWANGELII


• Z zestawienia I czytania z Ewangelią dowiadujemy się, że uczta, którą w czasach ostatecznych Bóg przygotowuje dla wszystkich, to w istocie uczta weselna Jego Syna. Może chodzić o świętowanie zaślubin Chrystusa z ludzkością, kiedy przyszedł On do nas jako wcielony Bóg. Może także chodzić o świętowanie dzieła zbawienia w Jezusie, czyli o Jego zaślubiny z ludzkością przez Krzyż i Zmartwychwstanie. Wreszcie, może tu być mowa o zaślubinach Pana z Kościołem. Wszystkie proponowane interpretacje są do pewnego stopnia poprawne. W kontekście Ewangelii Mateusza trzeba jeszcze podkreślić jeden ważny motyw przyjęcia Jezusa jako Mesjasza, Pana i Zbawiciela. Zaślubiny, o których tu mowa, to przede wszystkim zaślubiny człowieka z Chrystusem przez wiarę.

• Zaproszeni na tę ucztę, w przeciwieństwie do wizji proroka Izajasza, wyraźnie się opierają • To wizja Izraela, który odrzuca Mesjasza przychodzącego w Jezusie. Tragiczną konsekwencją tego aktu jest zniszczenie Miasta Świętego, do czego Jezus czyni aluzję.

• Kiedy zaproszenie zostaje skierowane do wszystkich, nagle okazuje się, że na uczcie trzeba było pojawić się w odpowiedniej szacie • W starożytności nie istniała specjalna szata weselna. Co więcej, skąd miałby ją wziąć człowiek przychodzący prosto z drogi? Czym jest szata, której wymaga gospodarz? • Niektórzy widzieli tu aluzję do sakramentu chrztu, który włącza nas we wspólnotę Kościoła, wspólnotę, która świętuje zwycięstwo Jezusa nad grzechem i śmiercią • Od Augustyna upowszechnił się obraz szaty łaski, którą ofiaruje sam Bóg, a którą nieszczęsny zaproszony odrzuca. Szata, której Bóg wymaga od swoich gości, to innymi słowy przyjęcie usprawiedliwienia w Chrystusie, przyjęcie Jego dzieła zbawienia i nowego życia, które przynosi. Obie powyższe interpretacje są dobre. Dodajmy jeszcze jedną •  Przy interpretowaniu tej przypowieści w świetle innych podobnych przypowieści Mateuszowych szata, o której tu mowa, może oznaczać także dobre czyny. Na ślubie wymagano po prostu czystej, nie splamionej brudem szaty. Nie wystarczy wejść do Kościoła przez chrzest, nie wystarczy przyjąć łaskę, którą Bóg ofiaruje nam w Chrystusie. Trzeba jeszcze na tę łaskę odpowiedzieć swoim życiem.

 

 

CYTATY


Jezus w słowach, które od zawsze zastanawiają: Wielu jest powołanych, lecz mało wybranych

 


Jeśli podobają Ci się nasze artykuły, możesz nas wesprzeć:

Wesprzyj nas
ks. Przemysław Śliwiński

ks. Przemysław Śliwiński

Kapłan Archidiecezji Warszawskiej. Pochodzi z Lubawy. Ukończył studia specjalistyczne na Wydziale Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Santa Croce w Rzymie. Jesienią 2013 roku, objął stanowisko rzecznika prasowego Archidiecezji Warszawskiej oraz dyrektora Archidiecezjalnego Centrum Informacji. Wykłada edukację medialną w Wyższym Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Warszawie. Na Stacji7.pl jest autorem wielu artykułów oraz popularnego cyklu Jutro Niedziela.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Marcin Kowalski

ks. Marcin Kowalski

Doktor nauk biblijnych, wykładowca KUL oraz WSD w Kielcach. Sekretarz czasopism biblijnych The Biblical Annals oraz Verbum Vitae. Uczestnik programów radiowych i telewizyjnych popularyzujących Biblię: W Namiocie Słowa, Szukając Słowa Bożego, Telewizyjny Uniwersytet Biblijny (Radio Maryja i Telewizja Trwam). Moderator Dzieła Biblijnego Diecezji Kieleckiej.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

Jutro Niedziela – XXVII Zwykła A

Spustoszona winnica to obraz kary Bożej. Ale to człowiek ją opuścił…

ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >

Obraz winnicy jest przebogaty. Po pierwsze, pokazuje, że świat, stworzenie, są oddane w ręce człowieka jak winnica w ręce rolników. Wszystko dostaliśmy gotowe od Boga, najlepsze, zadbane, dopieszczone. I gdy Bóg czekał tylko na owoce, zawiedliśmy.

Spustoszona winnica jest obrazem kary Bożej. Choć unikamy myśli o tym, że Bóg karze – pewnych prawd z Biblii nie wyjmiemy. Bóg pustoszy winnicę (I CZYTANIE) albo zaprasza do pracy w niej innych, gdy ci pierwsi zawiedli (EWANGELIA).

Ale to nie znaczy, że Bóg jest Wielkim Pracodawcą, który domaga się efektów i wykonania zleconych zadań. Pieśń o winnicy nie jest o zerwanej umowie o pracę, lecz pieśnią miłości Boga do Jego ludu. Boga, który został zdradzony.

Nic nie może ukarać człowieka bardziej niż to, że zlekceważy miłość.

 

PUNKT WYJŚCIA


DWUDZIESTA SIÓDMA NIEDZIELA ZWYKŁA • Rok A • KOLEKTA: Będziemy prosili o miłosierdzie, odpuszczenie grzechów i o to, o co nie ośmielamy się prosić CZYTANIA: Księga Izajasza 5,1-7Psalm 80, 9.12-16.19-20List do Filipian 4,6-9Ewangelia wg św. Mateusza 21,33-43

 

CHMURA SŁÓW • Zdecydowanie najczęściej padnie słowo WINNICA (10), nie zabraknie też innych podobnych: WINOROŚL (3) i WINOGRONA (2). Drugim najczęściej pojawiającym się wyrażeniem będą ROLNICY (6). Widzimy zatem, że głównym motywem będzie obraz winnicy oraz odpowiedzialność tych, którzy w niej pracują.

Jutro Niedziela - XXVII Zwykła A

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst I czytania

Czytanie z Księgi Izajasza

(Iz 5,1-7)

Chcę zaśpiewać memu Przyjacielowi pieśń o Jego miłości ku swojej winnicy! Przyjaciel mój miał winnicę na żyznym pagórku. Otóż okopał ją i oczyścił z kamieni, i zasadził w niej szlachetną winorośl; pośrodku niej zbudował wieżę, także i tłocznię w niej wykuł. I spodziewał się, że wyda winogrona, lecz ona cierpkie wydała jagody. «Teraz więc, o mieszkańcy Jeruzalem i mężowie z Judy, rozsądźcie, proszę, między Mną a winnicą moją. Co jeszcze miałem uczynić winnicy mojej, a nie uczyniłem w niej? Czemu, gdy czekałem, by winogrona wydała, ona cierpkie dała jagody? Więc dobrze! Pokażę wam, co uczynię winnicy mojej: rozbiorę jej żywopłot, by ją rozgrabiono, rozwalę jej ogrodzenie, by ją stratowano. Zamienię ją w pustynię, nie będzie przycinana ni plewiona, tak iż wzejdą osty i ciernie. Chmurom zakażę spuszczać na nią deszcz». Otóż winnicą Pana Zastępów jest dom Izraela, a ludzie z Judy szczepem Jego wybranym. Oczekiwał On tam sprawiedliwości, a oto rozlew krwi, i prawowierności, a oto krzyk grozy.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

PIERWSZE CZYTANIE

Poemat o winnicy Iz 5,1-7

KSIĘGA: Izajasza • AUTOR: Izajasz • CZAS POWSTANIA: ?

KATEGORIA: mowa prorocka • KTO MÓWI: prorok (w imieniu Boga) • ADRESACI: Izraelici


O KSIĘDZE • Ponownie usłyszymy fragment Księgi Izajasza. Wśród ksiąg Starego Testamentu Księga Izajasza jest pierwszą i najważniejszą z ksiąg prorockich. Składa się z 66 rozdziałów. Chociaż całą księgę cechuje jedność teologiczna, zwykle dzieli się ją na trzy oddzielne części, którym przypisuje się nawet różne autorstwo i czas powstania • Pierwsze czytanie pochodzi z pierwszej części Księgi Izajasza (rozdziały 1-39); jej autorem, w przeciwieństwie do drugiej i trzeciej części, jest Izajasz.

KONTEKST • Pierwsza część zwana jest często “Księgą gróźb”, ze względu na to, że zawarte w niej mowy są często ostrymi napomnieniami i ostrzeżeniami. Mało tu charakteryzujących pozostałe części pocieszeń. Izajasz to nie tylko prorok, ale i utalentowany pisarz: stosuje wiele rodzajów literackich, w których odwołuje się do pięknych obrazów i żywych opisów.

ZANIM USŁYSZYSZ • Wszystkie te elementy dostrzeżemy w Pieśni o Winnicy. Izajasz napisał ją na początku swej działalności. Jak większość tekstów, ma charakter groźby i ostrzeżenia. A jednocześnie to przepiękna pieśń, w której Izajasz przywołuje obraz winnicy. Wyrażona w ten sposób myśl jest głęboka i poważna – jak głęboka i poważna jest więź między Bogiem i Izraelem: mówi o sporze między Bogiem a Izraelem; słyszymy, że Bóg może ukarać człowieka.

 

 

CZY WIESZ, ŻE…


Ziemie w Izraelu nie były najlepszym miejscem do zakładania winnic, dlatego ich pielęgnacja wymagała szczególnych zabiegów.

…winnicę na żyznym pagórku. Otóż okopał ją i oczyścił z kamieni, i zasadził w niej szlachetną winorośl (Iz 5, 2) • Pierwszym z nich było oczyszczenie zbocza wzgórza z kamieni. Wykorzystywano je do wyrównania terenu. W ten sposób można było zapobiec odwodnieniu ziemi. Dopiero potem zasadzano winnicę • Okopywanie, podobnie jak pielenie, było ciągłą czynnością. Służyło eliminowaniu chwastów, które odbierały glebie wilgoć.

…pośrodku niej zbudował wieżę, także i kadź w niej wykuł (Iz 5, 2) • Z pozostałych kamieni budowano szałasy i wieże strażnicze, przydatne zwłaszcza w porze żniw, oraz kadzie, czyli tłocznie, by winogrona można było wytłaczać na miejscu, nie narażając ich na zniszczenie.

I spodziewał się, że wyda winogrona, lecz ona cierpkie wydała jagody (Iz 5, 2) • Wszystkie te zabiegi służyły temu, by gleba miała odpowiednią wilgotność. Jeśli jej brakowało, owoce były cierpkie.

 

TRANSLATOR


Chcę  zaśpiewać memu przyjacielowi pieśń… (Iz 5,1) • dosłownie: ukochanemu, umiłowanemu (hebr. jadid) • To jedyne miejsce w Starym Testamencie, gdzie Boga nazywa się wprost “ukochanym”. Słowo to odnosi się zazwyczaj do ludzi ukochanych przez Pana: pokolenia Beniamina (Pwt 33,12) czy całego Izraela (Jer 11,15; Ps 127,2). Jedidjasz – “umiłowany przez Pana” to imię, jakie Bóg nadaje Salomonowi (2 Sa 12,25). Prorocy będą mówić o Bogu jako małżonku Izraela (Jer 2,2; Ez 16), obraz ten pojawi się także w Księdze Pieśni nad Pieśniami. Izajasz jako jedyny ma odwagę nazwać go wprost swoją miłością, “ukochanym” Izraela.

 

JESZCZE O PIERWSZYM CZYTANIU


Z treści Pieśni o Winnicy wynika, że Bóg, małżonek Izraela, poczuł się zdradzony, a jego miłość została odrzucona. Paradoksalnie wzywa on na świadków swej krzywdy samych winowajców, mieszkańców Judy i Jerozolimy, do których Izajasz kierował swoje orędzie. Zamiast zwrócić się do Pana, wiążą się oni sojuszami z Egiptem; zamiast sprawiedliwości, w mieście mnoży się ucisk najuboższych i rozlew niewinnej krwi. Tym, którzy ślepo ufają w płaszcz ochronny Przymierza rozpostarty nad Jerozolimą, Bóg zapowiada rozebranie jej murów i ogrodzenia. Nie oznacza to jeszcze fizycznej zagłady miasta i Królestwa Judy, która przyjdzie dopiero za około 100 lat. Oznacza to jednak coś znacznie bardziej tragicznego w swych konsekwencjach: Jerozolima przez swą niewierność traci chroniący ją mur Bożej miłości.

 

CYTATY


Bóg prosi abyśmy rozsądzili: Co jeszcze miałem uczynić winnicy mojej, a nie uczyniłem w niej?

Bóg oczekiwał sprawiedliwości i prawowierności: a oto rozlew krwi…, a oto krzyk grozy

Kara, która nas spotka: Zamienię ją w pustynię

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Psalmu

(Ps 80,9.12-16.19-20)

REFREN: Winnicą Pana jest dom Izraela

Przeniosłeś winorośl z Egiptu i zasadziłeś ją, wygnawszy pogan. Rozpostarła swe pędy aż do Morza, aż do Rzeki swoje latorośle.

Dlaczego zburzyłeś jej ogrodzenie i każdy przechodzień zrywa jej grona? Niszczy ją dzik leśny i obgryzają polne zwierzęta.

Powróć, Boże Zastępów, wejrzyj z nieba, spójrz i nawiedź tę winorośl. Chroń to, co zasadziła Twoja prawica, latorośl, którą umocniłeś dla siebie.

Już więcej nie odwrócimy się od Ciebie, daj nam nowe życie, a będziemy Cię chwalili. Odnów nas, Panie, Boże Zastępów, † i rozjaśnij nad nami swoje oblicze, a będziemy zbawieni.

[01][02]

 

PSALM

Spustoszona winnica  Ps 80, 9.12-16.19-20

PSALM 80AUTOR: lewita • CZAS POWSTANIA: czasy monarchii, VII w przed Chr.


O PSALMIE • Psalm 80 to z jednej strony modlitwa do gniewającego się Boga: Panie, Boże Zastępów, jak długo gniewać się będziesz? Z drugiej strony to modlitwa ludzi, którzy potrzebują pomocy: Przyjdź nam na pomoc. Chcą nie tylko zmiany Boga: okaż Twe pogodne oblicze. Obiecują też sami zmienić dotychczasową postawę: odnów nas. Psalm powstał być może w czasach Jozjasza, króla reformatora (650-609 r. przed Chr.). Charakteryzowała je nadzieja pokładana w odnowionym przez króla Przymierzu z Panem, a równocześnie niepewność życia narodu, wokół którego padały i pojawiały się wciąż nowe imperia i potężni wrogowie. Psalm należy do gatunku modlitwy błagalnej, tefillah, która była częścią rytuału wielkich dni postu i pokuty, obchodzonych przez całą wspólnotę Izraela. Wyznawano wtedy grzechy i błagano o pomoc w sytuacji zagrażających ludowi nieszczęść, takich jak: wojna, przegrana bitwa, głód, susza, epidemia.

ZANIM USŁYSZYSZ • Powodem wyboru tego psalmu do niedzielnej Liturgii Słowa jest obraz zburzonej winnicy. Obraz ten pojawia się dopiero w drugiej połowie psalmu i właśnie tę część (od 9 wersetu) usłyszymy. Poszczególne zwrotki to różne ujęcie tematu: • przedstawienie historii Izraela jako historii przeniesienia i zasadzenia winnicy z Egiptu • pytanie o powody opuszczenia winnicy • prośba do Boga, by powrócił i chronił winnicę. Ostatnia zwrotka już nie nawiązuje do obrazu winnicy.

 

CYTATY


Najprostsza prośba: Daj nam nowe życie

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst II czytania

Czytanie z Listu do Filipian

(Flp 4,6-9)

Bracia: O nic się już nie martwcie, ale w każdej sprawie wasze prośby przedstawiajcie Bogu w modlitwie i błaganiu z dziękczynieniem. A pokój Boży, który przewyższa wszelki umysł, będzie strzegł waszych serc i myśli w Chrystusie Jezusie. Na koniec, bracia, wszystko, co jest prawdziwe, co godne, co sprawiedliwe, co czyste, co miłe, co zasługuje na uznanie: jeśli jest jakąś cnotą i czynem chwalebnym – to bierzcie pod rozwagę. Czyńcie to, czego się nauczyliście, co przejęliście, co usłyszeliście i co zobaczyliście u mnie, a Bóg pokoju będzie z wami.

Oto Słowo Boże

[01][02]

 

DRUGIE CZYTANIE

Pawłowe rady  Flp 4, 6-9

LIST DO FILIPIAN • NADAWCA: św. Paweł • SKĄD: Rzym, Efez lub Cezarea • DATA: 54-57 r.  (Efez), 57-59 r. (Cezarea) lub 60-64 r. (Rzym) • ADRESACI: mieszkańcy Filippi


O KSIĘDZE • Kiedy Paweł pisał list do mieszkańców Filipii, był pod strażą pretorianów – gwardii cesarskiej, stacjonującej w pałacu rzymskiego gubernatora. Straż ta miała za zadanie z jednej strony bronić go, a z drugiej nadzorować wykonywanie kary. Więzienie to nie miało ścisłego reżimu, skoro Paweł mógł w miarę regularnie otrzymywać wieści z Filippi,  przyjmować gości, otrzymywać dary, czy też posyłać współtowarzyszy z listami. W krótkim, czterorozdziałowym liście do Filipian brak systematycznej teologii, znanej z innych dzieł św. Pawła. To raczej list-podziękowanie. Odnajdujemy, co najwyżej, odwołania do doświadczenia cierpienia, a także próby umocnienia radości we wspólnocie chrześcijańskiej.

KONTEKST • List kończą egzortacje, czyli wezwania na zakończenie (4,2-9). Paweł wymienia w nich swoich współpracowników: Ewodię, Syntychę oraz Syzyga, prosząc ich o jednomyślność i współpracę w dziele dla Ewangelii. Wzywa także Filipian do trwania w radości i pokoju.

ZANIM USŁYSZYSZ • Czytanie, które usłyszymy, to druga część Pawłowej egzorty, składajacej się z trzech wezwań • Po pierwsze, Paweł zachęca do porzucenia wszelkich trosk i przedstawiania wszystkiego Panu w ufnych modlitwach i dziękczynieniu. Nagrodą za to jest pokój Chrystusowy, którego żadna ludzka troska dać nie może • Po drugie, wzywa do skupienia swych myśli to tym, co prawdziwe, czyste i szlachetne • Po trzecie, przynagla wspólnotę do wprowadzania w życie jego nauki.

 

TRANSLATOR


O nic się zbytnio nie troskajcie (Flp 4,6) • W oryginale bez “zbytnio” i po prostu: nic się nie troszczcie

W każdej sprawie wasze prośby przedstawiajcie Bogu w modlitwie i błaganiu z dziękczynieniem (Flp 4,6) • Dosłownie: W każdej modlitwie i błaganiu z dziękowaniem prośby wasze niech dadzą się poznać względem Boga

 

LINKI


O nic się zbytnio nie troskajcie (Flp 4,6)

Mt 6,25: Nie martwcie się o swoje życie, o to, co macie jeść i pić, ani o swoje ciało, czym się macie przyodziać… Kto z was, martwiąc się, może choćby jedną chwilę dołożyć do wieku swego życia? A o odzienie czemu się martwicie?… Nie martwcie się zatem i nie mówcie: co będziemy jedli? Co będziemy pili? Czym będziemy się przyodziewali? Bo o to wszystko poganie zabiegają. Przecież Ojciec wasz niebieski wie, że tego wszystkiego potrzebujecie

 

CYTATY


Św. Paweł jednym zdaniem o rodzajach modlitwy: W każdej sprawie wasze prośby przedstawiajcie Bogu w modlitwie i błaganiu z dziękczynieniem

Rada numer jeden: O nic się zbytnio nie troskajcie

Rada numer dwa: Wszystko… jeśli jest jakąś cnotą i czynem chwalebnym, to miejcie na myśli

Wybierz 02, aby zobaczyć tekst Ewangelii

Słowa Ewangelii wg św. Mateusza

(Mt 21,33-43)

Jezus powiedział do arcykapłanów i starszych ludu: «Posłuchajcie innej przypowieści. Był pewien gospodarz, który założył winnicę. Otoczył ją murem, wykopał w niej tłocznie, zbudował wieżę, w końcu oddał ją w dzierżawę rolnikom i wyjechał. Gdy nadszedł czas zbiorów, posłał swoje sługi do rolników, by odebrali plon jemu należny. Ale rolnicy chwycili jego sługi i jednego obili, drugiego zabili, trzeciego zaś ukamienowali. Wtedy posłał inne sługi, więcej niż za pierwszym razem, lecz i z nimi tak samo postąpili. W końcu posłał do nich swego syna, tak sobie myśląc: Uszanują mojego syna. Lecz rolnicy, zobaczywszy syna, mówili do siebie: „To jest dziedzic; chodźcie, zabijmy go, a posiądziemy jego dziedzictwo”. Chwyciwszy go, wyrzucili z winnicy i zabili. Kiedy więc przybędzie właściciel winnicy, co uczyni z owymi rolnikami?» Rzekli Mu: «Nędzników marnie wytraci, a winnicę odda w dzierżawę innym rolnikom, takim, którzy mu będą oddawali plon we właściwej porze». Jezus im rzekł: «Czy nigdy nie czytaliście w Piśmie: „Ten właśnie kamień, który odrzucili budujący, stał się głowicą węgła. Pan to sprawił, i jest cudem w naszych oczach”. Dlatego powiadam wam: Królestwo Boże będzie wam zabrane, a dane narodowi, który wyda jego owoce».

Oto Słowo Pańskie

[01][02]

 

EWANGELIA

Przypowieść o winnicy Mt 21, 33-43.

EWANGELISTA: św. Mateusz • CZAS POWSTANIA: po 70 r.

KATEGORIA: przypowieść • MIEJSCE NAUCZANIA: Jerozolima, świątynia • CZAS: 33 r. • KTO MÓWI: Jezus • ADRESACI: zgromadzeni w świątyni • WERSJE: Łk 20,9-19  


KONTEKST • Przypomnijmy: dwudziesty pierwszy rozdział rozpoczyna się od opisu wjazdu Jezusa do Jerozolimy. Pierwsze kroki Jezus skierował do świątyni, skąd wyrzucił wszystkich sprzedających i kupujących; potem uzdrowił chorych i niewidomych. Nazajutrz, po nocy spędzonej w Betanii (werset 17), Jezus ponownie wrócił do świątyni jerozolimskiej: tam nauczał w przypowieściach oraz prowadził dysputy z faryzeuszami i saduceuszami (21,23-23,38). Te przypowieści to: • o dwóch synach • o przewrotnych rolnikach oraz • o uczcie królewskiej. Dziś usłyszymy przypowieść o dzierżawcach winnicy.

PARABOLA • Przypomnijmy jeszcze, że przypowieść (parabola) polega na zakodowaniu prawdziwych znaczeń innymi słowami, wyrażeniami łatwymi do zapamiętania, używanymi przez słuchaczy w codzienności. Jednak ich odkodowanie nie przysparza trudności – a jeśli tak, wyjaśnia je sam Jezus. Trzy są powody, dla których Jezus mówi w przypowieściach: • Jezus uczy przez historie jak prawdziwy rabin, nauczyciel • wersja “odkodowana” byłaby trudna do zapamiętania przez słuchaczy, którzy byli prostymi, niepiśmiennymi ludźmi •  Jezus przekłada tajemnice Królestwa na prosty język codzienności, żeby uświadomić słuchającym, że Królestwo rzeczywiście jest wśród nich: że Bóg ukrywa się w tym świecie.

ZANIM USŁYSZYSZ • Usłyszymy jedną z wypowiedzianych podczas nauczania w świątyni przypowieści, o winnicy albo ‒ inna nazwa ‒ o rolnikach-zabójcach. Zwróćmy uwagę: w przeciwieństwie do przypowieści z trzeciej części księgi (np. o ziarnie), które miały charakter uniwersalny, ta przypowieść spełnia inne zadanie: streszcza w sobie całą historię zbawienia ‒ zarówno tę, która już nastąpiła, jak też tę, która dopiero miała nastąpić. Odpowiada na pytanie, dlaczego Królestwo zostało zabrane Izraelowi.

 

LINKI


• “Był pewien gospodarz, który założył winnicę. Otoczył ją murem, wykopał w niej prasę, zbudował wieżę” (Mt 21,33)

Iz 5,1 (I CZYTANIE): Przyjaciel mój miał winnicę na żyznym pagórku. Otóż okopał ją i oczyścił z kamieni, i zasadził w niej szlachetną winorośl; w pośrodku niej zbudował wieżę, także i kadź w niej wykuł.

Jezus im rzekł: “Czy nigdy nie czytaliście w Piśmie: «Właśnie ten kamień, który odrzucili budujący, stał się głowicą węgła. Pan to sprawił i jest cudem w naszych oczach»? (Mt 21,42)

Ps 118, 22-23: Kamień odrzucony przez budujących stał się kamieniem węgielnym. Stało się to przez Pana i cudem jest w naszych oczach

 

JESZCZE O EWANGELII


• Jezus nawiązuje do Pieśni o Winnicy z księgi Izajasza (patrz: I CZYTANIE). Tworzy zatem przypowieść, kodując jej ważne przesłanie w słowach i obrazach pochodzących wprost z tamtej pieśni. Przypowieść ‒ przypomnijmy ‒ streszcza historię zbawienia, nawet tę, która dopiero nastąpi.

POSTACIE • Gospodarzem, który zakłada winnicę, jest sam Bóg. Winnicą jest Naród Wybrany, Ziemia Obiecana, Królestwo Jahwe, rolnicy to Izrael. Bóg posyła do swej winnicy sługi proroków, posyła też Syna (Jezus Chrystus).

HISTORIE • Za pomocą przypowieści Jezus opowiada zarówno o tym, co było (odrzucenie proroków), jak i o tym, co dopiero nastąpi:

Odrzucenie proroków • Słudzy-prorocy mają odebrać plon. Bóg oczekuje od Izraela dobrych owoców nawrócenia. Ich orędzie spotkało się jednak z odrzuceniem, a oni sami byli zabijani i kamienowani. To analogia do historii proroków, nieprzyjmowanych i prześladowanych przez Izraela.

Odrzucenie Syna • Posłanie Syna było aktem ogromnego zaufania ze strony Boga, aktem tyleż odważnym, co ryzykownym. Jezus, będąc już u kresu swej misji, widzi, że także jego głoszenie i osoba są obiektem sprzeciwu. Przeczuwa już i zapowiada od pewnego czasu uczniom, że Syn Człowieczy zostanie ukrzyżowany przez starszych ludu i arcykapłanów. Przypowieść zapowiada tragiczny finał misji dziedzica, Syna Bożego. Zostanie on zamordowany przez swoich, uzurpujących sobie prawo do Bożego dziedzictwa Izraelitów.

Zburzenie winnicy • To jednak nie koniec. Odrzucenie Syna ściągnie na niewierny Izrael karę zagłady, którą zapowiada Jezus. Fizycznie ziści się ona podczas zdobycia Jerozolimy przez Rzymian w 70 r. Równocześnie stracą oni prawo do tego, aby nazywać się owocującą winnicą Pana. Po oderwaniu się od Prawdziwego Mesjańskiego Krzewu Winnego staną się, co najwyżej, uschłymi latoroślami.

Kościół • Ten, którego odrzucili, stanie się natomiast kamieniem wiążącym budowlę nowej wspólnoty, Kościoła. Jezus zapowiada w przypowieści nowy etap, w który właśnie wkracza Królestwo, otwierając swoje podwoje przed poganami. Warunek jest jednak wciąż ten sam – Bóg będzie oczekiwał na ich owoce świętego życia.

 

CYTATY


Jezus o Najważniejszym: kamień, który odrzucili budujący, stał się głowicą węgła

Jezus odpowiada na pytanie, komu będzie dane Królestwo Boże: narodowi, który wyda jego owoce

1/5
Mordujący winogrodnicy, mistrz Złotego Kodeksu z Echternach, ok. 1035-1040 r., Germanisches Nationalmuseum, Norymberga, Niemcy
2/5
Przypowieść o dzierżawcach winnicy. Antonio Francesco Meloni, miedzioryt, ok. 1712 r.
3/5
kadr z filmu Pasja, reż. Mel Gibson, 2004 r.
4/5
ilustracja do fr. Mt 21, 33-39, Jan Luyken, XVII-XVIII
5/5
Philipp Uffenbach, Rozległy krajobraz z rzeką z przypowieścią o najemcy i dzierżawcach winnicy, XVI-XVII w.
poprzednie
następne


Jeśli podobają Ci się nasze artykuły, możesz nas wesprzeć:

Wesprzyj nas
ks. Przemysław Śliwiński

ks. Przemysław Śliwiński

Kapłan Archidiecezji Warszawskiej. Pochodzi z Lubawy. Ukończył studia specjalistyczne na Wydziale Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Santa Croce w Rzymie. Jesienią 2013 roku, objął stanowisko rzecznika prasowego Archidiecezji Warszawskiej oraz dyrektora Archidiecezjalnego Centrum Informacji. Wykłada edukację medialną w Wyższym Metropolitalnym Seminarium Duchownym w Warszawie. Na Stacji7.pl jest autorem wielu artykułów oraz popularnego cyklu Jutro Niedziela.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Marcin Kowalski

ks. Marcin Kowalski

Doktor nauk biblijnych, wykładowca KUL oraz WSD w Kielcach. Sekretarz czasopism biblijnych The Biblical Annals oraz Verbum Vitae. Uczestnik programów radiowych i telewizyjnych popularyzujących Biblię: W Namiocie Słowa, Szukając Słowa Bożego, Telewizyjny Uniwersytet Biblijny (Radio Maryja i Telewizja Trwam). Moderator Dzieła Biblijnego Diecezji Kieleckiej.

Zobacz inne artykuły tego autora >
ks. Przemysław Śliwiński
ks. Przemysław
Śliwiński
zobacz artykuly tego autora >
ks. Marcin Kowalski
ks. Marcin
Kowalski
zobacz artykuly tego autora >