Nihil novi w Watykanie

„Efekt Franciszka” wciąż wywołuje skojarzenia z nowością, przełomem i zerwaniem z wiekowymi konwenansami. Słowa „niespodzianka”, „zdziwienie”, „zdumienie” odmieniane są w mediach przez wszystkie przypadki. Czy jednak rzeczywiście jest to kompletna nowość?

Jacek Szymczak OP
Jacek
Szymczak OP
zobacz artykuly tego autora >

Obecnie gdy przyglądam się uważnie zachowaniu papieża Bergoglio widzę w jego zachowaniu po prostu „efekt Roncallego”.

Obydwaj – i kard. Roncalli, i kard. Bergoglio – zostali wybrani na Stolicę Piotrową w tym samym wieku. Poza tym łączy ich otwartość, pogodne usposobienie i fenomenalne poczucie humoru. Mimo, iż rozwój techniki i mediów jest diametralny, w porównaniu tych pontyfikatów to jednak każdy z papieży „czuje” media i potrafi je doskonale wykorzystywać jako narzędzie nauczania. Jeśli sądzić po ich wizerunku, wszystko wydaje się spójne, każdy gest i mimika odpowiadają słowom, a nie przeczą im. Na ten obraz zewnętrzny nakłada się postawa wobec świata, którą możemy określić jako dobroć i zaufanie.

Nihil novi w Watykanie

W przypadku Jana XXIII nowością pierwszych tygodni pontyfikatu było uwypuklenie zasady kolegialności w kierowaniu Kościołem. Pius XII nie miał swojego sekretarza stanu. Jak sam mówił, nie potrzebował współpracowników, lecz wykonawców. W odróżnieniu od niego, Jan XXIII gdy został wybrany na papieża, mianował sekretarza stanu i natychmiast dał do zrozumienia, że nie zamierza kierować Kościołem sam. Bardzo podobne działania widać u Franciszka – nie używa wobec siebie określenia „papież”, lecz Biskup Rzymu – podkreśla tym samym swoje przywiązanie do kolegium biskupów. Jest pomiędzy biskupami, a nie przed nimi. Już pierwsze decyzje papież z Argentyny podejmował w gronie zaufanych współpracowników, a we wrześniu 2013 powołał ośmioosobową Radę Kardynałów.

Kolejną ważną nowością, która odbija się w ich życiorysach, to spojrzenie na Kościół przez pryzmat peryferii, a nie Rzymu. Roncalli przez długie lata przebywał nie w centrum, lecz na obrzeżach Kościoła, m.in. w Bułgarii czy Turcji. Dzięki temu wprowadził bardzo szybko do Watykanu zupełnie nową optykę, nierzymskocentryczną. To umożliwiło Janowi XXIII dostrzeżenie pewnych palących problemów, których z perspektywy Rzymu w ogóle nie dostrzegano. To jest ta sama idea, która wyróżnia obecny pontyfikat, bo Franciszek również podkreśla znaczenie peryferii i obszarów wykluczonych, przeciwdziałając tym samym globalizacji obojętności.

Nihil novi w Watykanie

Pontyfikat Roncalliego przyniósł nowy styl posługi papieskiej, pełen prostoty, daleki od monarszego ceremoniału. Jan XXIII zniósł np. zwyczaj całowania papieskiego buta. Tego typu znaki, choć może mniej doniosłe teologicznie, były jednak zauważalne i świadczyły o nowym spojrzeniu na posługę Piotra.

Ten sam rys widać u Franciszka – zdaje on sobie sprawę, że żyjemy w kulturze obrazu i zewnętrzne gesty mają ogromną siłę oddziaływania. Nie są to jednak „ sztuczki” speców od PR-u, lecz to co dziś jest w medialnym świecie tak deficytowe: autentyzm.

Dialog i chęć mądrej reformy to cecha obydwu postaci. Jan XXIII jako pierwszy zaadresował swoją encyklikę do „wszystkich ludzi dobrej woli”. Podobną otwartość da się łatwo zauważyć w postawie Franciszka. Na inauguracji jego pontyfikatu, po raz pierwszy w historii, był ekumeniczny patriarcha Konstantynopola i armeński katolikos.

Czy Franciszek podobnie jak św. Jan XXIII zafunduje wspólnocie wiernych nowe aggiornamento? Czas pokaże. Patrząc na te pontyfikaty jedno jest pewne: najskuteczniej reformuje się Kościół przede wszystkim przykładem własnego życia.

Wesprzyj nas
Jacek Szymczak OP

Jacek Szymczak OP

Zobacz inne artykuły tego autora >
Jacek Szymczak OP
Jacek
Szymczak OP
zobacz artykuly tego autora >

Wartość uśmiechu

Dobry Papież Jan: „na teraźniejszość patrz z nadzieją, za przeszłość dziękuj, a przyszłości nie planuj, tylko powierzaj ją Bogu”.

Beata
Zajączkowska
zobacz artykuly tego autora >

Wartość uśmiechu

Można być świętym z pastorałem w ręku, ale tak samo można nim zostać mając w ręku miotłę – mawiał Jan XXIII. Ten papież przewietrzył Kościół swą łagodnością, dobrocią i uśmiechem.

Urodził się Sotto il Monte, czyli Pod Wzgórzem. Prosty chłopak wywodzący się z wielodzietnej ubogiej rodziny już w dzieciństwie zapragnął zostać… wiejskim księdzem. Kilkadziesiąt lat później stwierdził: „Każdy może zostać papieżem; najlepszy dowód, że ja nim zostałem”. By odkryć Dobrego Jana XXII warto wczytać się w pisany przez niego całe życie Dziennik Duszy i wsłuchać w głos tych, którzy go znali.

„Szedłem za nim z aparatem w dłoni. W pewnym momencie się odwrócił i spytał: «Jak się masz, a jak tam rodzina?». Zamarłem. To był totalny szok. Takie pytanie do podwładnego było wówczas, jak na Watykan, prawdziwym trzęsieniem ziemi” – wspomina wyraźnie wzruszony Arturo Mari. Ma co opowiadać. Fotograf pięciu papieży przez 50 lat utrwalał oficjalne momenty ich życia i te jak najbardziej prywatne. Wspominając swych świętych pracodawców wyznaje: „Jan XXIII pociągał prostotą i uśmiechem. Umiał dodać zapału do pracy, a wówczas protokół miał żelazne reguły. Wraz z nim drzwi Watykanu się otworzyły, zaczął wychodzić do ludzi. Przyszło nowe”.

„Ta zmiana wizerunku była prawdziwym szokiem. Po ascetycznym Piusie XII, który był zawsze poważny przyszedł papież uśmiechnięty od ucha do ucha, dobrotliwy, familiarny, od razu podbił serca ludzi na całym świecie” – opowiada ojciec Francesco Antonelli. 85-letni franciszkanin był jednym z postulatorów w procesie kanonizacyjnym Jana XXIII, wówczas stał w tłumie wiernych na placu św. Piotra i czekał na wynik konklawe. Kilka tygodni później po raz pierwszy spotkał się twarzą w twarz z Następcą św. Piotra i tak zaczęła się wieloletnia współpraca. „Miałem 29 lat. Ubrany w habit franciszkański stałem w gronie księży na audiencji. Papież podszedł i pogłaskał mnie po twarzy, a potem pobłogosławił. Pomyślałem: traktuje mnie jak wnuka” – opowiada wzruszony dodając, że ta dobrotliwość była cechą charakterystyczną Jana XXIII. „Nie oznacza to jednak, że był pobłażliwy. Kiedy było trzeba potrafił być srogi i wymagający, nie wahał się też zganić i zwrócić uwagi jeśli ktoś źle postępował” – podkreśla wieloletni sekretarz i przyjaciel papieża, kard. Loris Capovilla. Kiedy pytam, jak jednym zdaniem zdefiniowałby przyszłego świętego bez wahania mówi:

„Czyste serce, rozpalone miłością Chrystusa”. 

Wartości, które Angelo Giuseppe Roncalli wyniósł z domu rodzinnego naznaczyły go na całe życie. „Był bardzo prostym człowiekiem i kochał proste życie. Godności, którymi obdarowywał go Kościół zupełnie mu nie imponowały, nie szukał ich, nie chciał zrobić kariery, przyjmował w duchu posłuszeństwa drogę jaką wyznaczył mu Pius XII” – opowiada kard. Capovilla. „Wiele zapomniałem z książek, które przeczytałem, ale do końca życia kwitło we mnie to, co zaszczepili rodzice: miłość do ludzi i Jezusa” – zanotował już jako papież.

Wartość uśmiechu

Nad imieniem długo się nie zastanawiał. Przypomniał sobie swoje korzenie i kościół parafialny p.w. św. Jana Chrzciciela. Trzymając go w nim do chrztu stryj oddał go wówczas pod opiekę św. Jana i Matki Boskiej. Jedno z pierwszych wspomnień z dzieciństwa związane jest też z Maryją. Mając cztery lata z mamą, będącą w kolejnej ciąży, wspiął się do leżącego na zboczu góry kościoła. Było jednak tak wiele ludzi, że nie zmieścili się do środka. Mama wzięła go na ręce i pokazała mu figurę Madonny mówiąc: „To jej oddałam twoje życie”. Mały Angelo zakochał się wówczas w Madonnie. W jego watykańskim apartamencie na ścianie wisiał obraz Matki Boskiej Jasnogórskiej. „Był bardzo otwarty. Wielokrotnie wracał wspomnieniami do dzieciństwa. Opowiadał mi o różańcu wspólnie odmawianym w rodzinie oraz o tym, że w każdą sobotę oddawali się w opiekę Maryi. Mimo, że żyli bardzo skromnie, często wręcz głodnie, ważną praktyką w rodzinie był post” – opowiada kard. Capovilla.  W Watykanie zaglądał do kuchni i prosił siostry, by gotowały skromne posiłki i nie zapominały wspierać biednych. Wcześniej w czasie wielkiego głodu przed siedzibą delegata apostolskiego ustawiały się kilometrowe kolejki, a on sam na wózku ciągniętym przez muły przemierzał Bułgarię z zapasami żywności dla potrzebujących.

Wieśniacze korzenie i prostota Roncallego dla wielu były solą w oku. „Mój wuj kardynał przez kilkadziesiąt lat pracował w Kurii Rzymskiej najpierw z Piusem XII, potem z Janem XXIII. Pamiętam jak w czasie rodzinnego spotkania opowiadał o tym, że papież chciał mianować ówczesnego delegata apostolskiego w Bułgarii i Turcji nuncjuszem w Paryżu. Ówczesny sekretarz stanu kard. Domenico Tardini miał wypalić:

«Ojcze Święty, ależ to prosty człowieka, syn wieśniaków, on nie pasuje do Paryża i do tak renomowanej nuncjatury!». Pius jednak obstawał przy swoim. Roncallii został wezwany i na wieść o tym, co go czeka powiedział: «Jak to ja?» A Tardini dodał: «No właśnie, ja to samo mówię!».

Mimo wszystko został nuncjuszem w Paryżu gdzie doskonale pracował” – opowiada ojciec Antonelli śmiejąc się z ogromnego poczucia humoru Pana Boga.

Już po kilku tygodniach „wiejski proboszcz, tak gruby, że nie mieści się w swej sutannie” stał się prawdziwą osobistością i ulubieńcem paryskich salonów. Zjednywał sobie ludzi poczuciem humoru i otwartością. Rozmawiał z każdym niezależnie od jego poglądów i wyznawanej wiary, czy niewiary. Kochał dialog, co pokazał już wcześniej zgłębiając chrześcijański Wschód i zacieśniając więzy z prawosławnymi. Często powtarzał: „Wolę raczej to, co łączy, niż to, co dzieli”. Kard. Capovilla wspomina: „W Stambule spacerował po bazarach, a w Paryżu dyskutował z ludźmi nad brzegami Sekwany, jako patriarcha Wenecji siadał w barze na kawie i gawędził z mieszkańcami. Mówił, że prawdziwy kontakt z człowiekiem to ten bezpośredni, a nie na salonach czy w czasie wielkich uroczystości”. Uczył się kolejnych języków, by móc bezpośrednio rozmawiać z ludźmi którym służył.

Mawiał: „Jak nędzne jest życie biskupa czy księdza zredukowanego wyłącznie do roli dyplomaty czy biurokraty” oraz „smutny ksiądz jest złym księdzem”.

Kiedy wszedł po wyborze do swego apartamentu w Pałacu Apostolskim miał otworzyć okna mówiąc: „Wpuśćmy trochę świeżego powietrza”. Gest ten stał się symbolem pontyfikatu. Przejściowy papież, za jakiego był uważany okazał się reformatorem. „Zaledwie pięć dni po wyborze napomknął mi o swoich planach. Mówił bardzo ogólnikowo. Powiedział: «Na moim biurku gromadzi się tyle spraw, pytań i niepokojów. Potrzebna byłaby jakaś inicjatywa wyjątkowa i nowa, a nie tylko Rok Święty»” – opowiada sędziwy sekretarz papieża. I dodaje: „Potem powrócił do tego tematu. Mówił, że nie możemy rozumować tylko po ludzku. Wskazywał, że wielkim darem jest już móc podjąć dobrą inspirację i mówić o niej. Wyznał, że nie żąda, by mógł celebrować Sobór, wystarczy mu go tylko zapowiedzieć” – opowiada kard. Capovilla.

Wartość uśmiechu

Obrady Soboru Watykańskiego II

W wigilię obrad soborowych mieszkańcy Rzymu spontanicznie zjawili się na placu św. Piotra, aby zamanifestować swoją solidarność z Janem XXIII i rozpoczynającym się soborem. Dobry papież Jan wyszedł do okna i wygłosił improwizowane przemówienie. Słowa niesamowite, pełne ciepła, prostoty, płynące prosto z serca. Zwrócił uwagę na świecący wtedy księżyc, który – jak zażartował – przyłączył się do procesji ludzi zmierzających do Watykanu.

Przed błogosławieństwem prosił Rzymian, aby po powrocie do domów ucałowali swoje dzieci i powiedzieli, że to od papieża.

„Pamiętam niesamowitą atmosferę tego wieczoru i tę wyczuwalną bliskość ludzi zgromadzonych na placu z papieżem” – wspomina o. Antonelli. Pół wieku później z tego samego okna o wielkiej intuicji Jana XXIII mówił Benedykt XVI, który jako 35-letni ksiądz był wówczas ekspertem teologicznym podczas soborowych obrad. „50 lat temu w tym oknie stanął dobry papież Jan. Byliśmy szczęśliwi i pełni entuzjazmu. Rozpoczął się właśnie wielki sobór ekumeniczny, a my byliśmy pewni, że nadejdzie nowa wiosna dla Kościoła, nowe Zesłanie Ducha Świętego, nowa wyzwoleńcza obecność Ewangelii” – podkreślił Benedykt XVI.

„Często słyszałem z ust papieża: «Loris, na teraźniejszość patrz z nadzieją, za przeszłość dziękuj, a przyszłości nie planuj, tylko powierzaj ją Bogu». Lubił też mawiać, że «chrześcijaninie liczą się tym świecie tylko wówczas, gdy przynoszą pokój»” – opowiada kard. Capovilla przypominając, że ten duch znalazł się w najważniejszej papieskiej encyklice. Swe odbicie znalazły w niej wojenne doświadczenia przyszłego papieża. „Wojna wiele mnie nauczyła. Jakże dokładnie poznałem wtedy ludzkie serca. Wciąż pamiętam krzyk Austriaka, z klatką piersiową rozerwaną przez bagnety. Obraz ten jak żywy stał mi przed oczami, gdy pracowałem nad encykliką Pacem in terris” – wspomniał po latach papież.

Mieszkając w rodzinnym miasteczku Jana XXIII 98-letni kard. Capovilla jest wyjątkowym świadkiem jego życia. Do dziś można zwiedzać rodzinny dom Roncallich. Niewielkie skromne izby, w których mieszkała 13-osobowa rodzina i gdzie przyszedł na świat Angelo. Mebli jest niewiele. Honorowe miejsce zajmuje łóźko na którym zmarł złożony rakiem żołądka i jego ulubiony fotel, które zostały przewiezione tu z Watykanu. W oczy rzucają się pisane w różnych językach listy. Zatopiona w modlitwie z dłonią na papieskim fotelu klęczy starsza kobieta. Przyjeżdża tu systematycznie, by podziękować Dobremu Papieżowi za otrzymane łaski. Nie chce rozmawiać, mówi tylko: „Mojej rodzinie dał tak wiele”. „Choć Franciszek wyraził zgodę na kanonizację Jana XXIII bez udokumentowanego cudu uzdrowienia nie znaczy to, że tych cudów nie ma, wprost przeciwnie: codziennie przychodzą do postulacji listy z całego świata mówiące o wielkiej aktywności papieża uśmiechu” – opowiada postulator. Świadczą o tym choćby zdjęcia wiszące w jego rodzinnym domu. Widnieją na nich małe dzieci, które bezpłodni rodzice wyprosili za jego przyczyną; osoby, które odzyskały zdrowie czy cudem wyszły z wypadków samochodowych. Jest zdjęcie młodej mieszkanki Neapolu, która przez przypadek wypiła produkt zawierający cyjanek i nie dość, że przeżyła, to jej wątroba i śledziona pozostały nieuszkodzone. Jest też fotografia siostry Catheriny Capitani uzdrowionej z raka żołądka. Listy piszą nie tylko katolicy, ale również protestanci, muzułmanie, niewierzący.

„Te pięć lat pontyfikatu to niby krótki czas, a tak wiele się zmieniło. To był znak Bożej Opatrzności” – mówi o. Antonelli. I wylicza: Sobór, reforma Kodeksu Prawa Kanonicznego, wyjście poza Watykan i podróż do Loreto, do Ziemi Świętej, odwiedziny w więzieniu, w szpitalach… „To było totalne trzęsienie ziemi. Pamiętam jak wówczas jeden z hiszpańskich kardynałów kurialnych powiedział: «Cóż ten starzec zamierza jeszcze zrobić, chce zrewolucjonizować świat i Kościół?», a papież stawiał na zbliżenie Kościołów, na ekumenizm, na dialog. Opierał się na swym wcześniejszym doświadczeniu współpracy w tym względzie. Potem reforma liturgiczna i języki narodowe” – opowiada o. Antonelli. Nie bez znaczenia były tu jego wcześniejsze doświadczenia. On, który znał tylko liturgię rzymską, odprawianą po łacinie, w Bułgarii zaczął przecież uczestniczył w nabożeństwach w rycie bizantyńskim.

O. Antonelli na bieżąco śledził przebieg Soboru, ponieważ jego wuj stał na czele soborowej komisji liturgicznej. „Pamiętam jak opowiadał, że na jedno ze spotkań komisji największych liturgistów świata przyszedł także Papież, by dowiedzieć się, o czym mówią. Usiadł z boku i się przysłuchiwał. Dyskutowano o konieczności zmniejszenia liczby uroczystości związanych z poszczególnymi świętymi.

Papież zabrał głos: «Wydaje mi, że dzieje się tu coś, co kiedyś miało miejsce na morzu. Łódź, którą płynął kapelan wojskowy zaczęła nabierać wody. Kapitan zarządził więc, by odciążyć statek wyrzucając za burtę wszystko to, co jest niepotrzebne. Kapelan bez chwili wahania chwycił brewiarz i wyrzucił do morza. Wydaje mi się, że wasza dyskusja idzie mniej więcej w tym samym kierunku»”

– wspomina postulator dodając, że inteligencja i błyskotliwość wyróżniały tego skromnego papieża. Był też wierny swoim przyjaźniom, które troskliwie pielęgnował. Umiał dostrzec wartość prostych gestów. W jego rodzinnym miasteczku wielu powtarza jego słowa: „Jeśli dziecko podaruje ci choćby stary guzik, to jest to największy skarb na świecie, bo robi to z czystej miłości”.

Wartość uśmiechu

„Określenie Dobry Papież wyraża nie tyle zwykłą dobroć, ile autentyczną radość, prawdziwą miłość i geniusz duszpasterski, posłuszeństwo i pokój” – mówi ostatni postulator w jego procesie beatyfikacyjnym o. Giovangiuseppe Califani OFM. W notatkach Jana XXIII znajdujemy zapisek, że już jako nastolatek poszukiwał w swym życiu prawdziwej świętości. Dobry Papież miał dar dostrzegania Bożej Opatrzności w nawet najmniejszych rzeczach i szukania wszędzie dobra. „Cały świat zobaczył w nim pasterza i ojca” – podkreśla postulator. „Pasterz i ojciec: te słowa muszą wyznaczać moje biskupie posługiwanie – mawiał Jan XXIII.

Papież Franciszek, spotykając się z pielgrzymami z Bergamo, podkreślił właśnie ten aspekt jego życia. Powiedział, że cały świat dostrzegł w nim pasterza, ponieważ był on przede wszystkim ojcem. Jego duchowość charakteryzują także dwie inne cechy: posłuszeństwo i pokój. Pierwszą realizował z całą prostotą w wypełnianiu zadań powierzonych mu przez przełożonych. Nie bał się zostawić własnej ziemi, wyjechać w odległe strony, nawet tam, gdzie było niewielu katolików. Posłuszeństwo pozwoliło mu w pełni zaufać Bożej Opatrzności. To jest prawdziwe źródło dobroci Papieża Jana i pokoju, który niósł on światu. To jest prawdziwe źródło jego świętości: ewangeliczne posłuszeństwo Bogu”.

„Uczył nie tracić nadziei. Przypominał o wartości uśmiechu. Mawiał: «Ludzie są jak wino, niektórzy zmieniają się w ocet, ale większość wraz z wiekiem zyskuje na wartości»” – mówi kard. Capovilla gdy pytam go o przesłanie świętego papieża. I dodaje: „Przede wszystkim jednak ten człowiek po uszy zakochany w Bogu uczył miłości właśnie do Niego”.

„To łóżko jest ołtarzem. Ołtarz domaga się ofiary. Jestem gotów” – mówił podczas agonii. „Moje walizki są spakowane. Gdy przyjdzie moment, by odejść, nie będę się ociągał” – zapewniał.

„Urodzony biedny, lecz z ludu godnego czci, pokornego, nadzwyczaj szczęśliwy, bo umieram biedny, rozdawszy według różnych potrzeb i okoliczności mego życia prostego i skromnego na służbę biednym i Świętego Kościoła” – pisał w swym testamencie. Zostawił w nim swe przesłanie do świata i Kościoła – łagodność, dobroć, miłość.

Wesprzyj nas

Beata Zajączkowska

Zobacz inne artykuły tego autora >
Beata
Zajączkowska
zobacz artykuly tego autora >