Co dzieje się z człowiekiem w pierwszych sekundach, gdy widzi nagle przemoc, wypadek albo strzelaninę? Czy rzeczywiście działamy wtedy bardziej automatycznie niż świadomie?

Dr Urszula Miernik: Kiedy człowiek staje się świadkiem dramatycznego wydarzenia, jego organizm może zareagować szybciej, niż zdąży on świadomie zrozumieć, co się wydarzyło. Uruchamiają się mechanizmy związane z przetrwaniem, które mają charakter adaptacyjny. Ich podstawową funkcją jest przygotowanie nas do poradzenia sobie z zagrożeniem. Możemy wówczas odczuwać silny lęk, pobudzenie, potrzebę ucieczki, ale możemy również znieruchomieć. Co ciekawe, znieruchomienie nie zawsze oznacza bezradność. Może być stanem, w którym organizm intensywnie rozpoznaje zagrożenie i przygotowuje się do działania.

Pierre Janet już pod koniec XIX wieku opisywał, jak doświadczenia przekraczające możliwości psychicznego opracowania mogą zakłócać zdolność integrowania emocji, spostrzeżeń i działań. Nie oznacza to, że każde dramatyczne doświadczenie prowadzi do dysocjacji czy traumy. Pokazuje jednak, że:

W warunkach skrajnego zagrożenia nasze możliwości refleksyjnego myślenia mogą być ograniczone.

Dlatego zachowanie człowieka w pierwszych sekundach tragedii nie zawsze mówi nam wiele o jego odwadze, empatii czy systemie wartości. Może przede wszystkim pokazywać, jak w tym konkretnym momencie jego organizm próbuje poradzić sobie z zagrożeniem.

Czy wyciągnięcie telefonu i rozpoczęcie nagrywania może być takim automatycznym odruchem? Czy telefon daje nam poczucie dystansu od tego, co właśnie dzieje się przed nami? A nagrywanie jest próbą odzyskania kontroli nad sytuacją, która jest całkowicie chaotyczna i przerażająca?

Myślę, że warto spojrzeć na to zachowanie w kontekście naszych codziennych przyzwyczajeń. Smartfon stał się przedmiotem, po który sięgamy w bardzo wielu sytuacjach – kiedy coś nas zaskakuje, porusza, kiedy chcemy zapamiętać wydarzenie albo podzielić się nim z innymi.

Badacze mediów Linus Andersson i Ebba Sundin opisują zjawisko tak zwanego „mobilnego obserwatora”. Wskazują, że we współczesnej kulturze robienie zdjęć i nagrywanie stało się codzienną praktyką komunikacyjną. Być może dlatego również w sytuacji dramatycznej niektórzy ludzie sięgają po telefon niemal nawykowo.

Można też postawić hipotezę, że skupienie się na nagrywaniu pozwala uzyskać pewien psychologiczny dystans wobec przerażającego wydarzenia. Człowiek nie może wpłynąć na to, co się dzieje, ale może wykonać jakąś znaną sobie czynność. Samo działanie może dawać chwilowe poczucie sprawczości.

Nie wiemy jednak, czy właśnie taki mechanizm występuje u konkretnego świadka. Nie ma wystarczających podstaw, aby samo nagrywanie utożsamiać z reakcją traumatyczną czy dysocjacją. Warto więc zachować ostrożność w ocenianiu motywów. To, że ktoś sięga po telefon, nie pozwala nam jeszcze powiedzieć, co przeżywa i dlaczego to robi.

Dlaczego jedna osoba w podobnej sytuacji ucieka, druga próbuje pomagać, a trzecia zaczyna filmować? Od czego zależy taki wybór reakcji?

Nie ma jednej, uniwersalnej reakcji człowieka na zagrożenie. Wiele zależy od sposobu oceny sytuacji, wcześniejszych doświadczeń, poziomu pobudzenia emocjonalnego, przygotowania do udzielania pomocy czy poczucia własnej skuteczności.

Znaczenie ma także obecność innych ludzi. Klasyczne badania nad efektem widza pokazują, że kiedy świadków jest wielu, odpowiedzialność za interwencję może się rozpraszać. Każdy może zakładać, że ktoś inny podejmie działanie. Nie jest to jednak reguła – w wielu niebezpiecznych sytuacjach ludzie pomagają sobie nawzajem.

Warto też uwzględnić różnicę między gotowością do działania a wiedzą, co należy zrobić. Ktoś może bardzo chcieć pomóc, ale nie wiedzieć jak. Ktoś inny, dzięki wcześniejszemu przeszkoleniu, może szybciej rozpoznać potrzebne czynności. Dlatego nie sprowadzałabym tych zachowań wyłącznie do indywidualnych cech człowieka. Istotne jest również to, czy w sytuacji zagrożenia potrafi on odnaleźć sposób działania.

SPRAWDŹ>>> „Astronomiczne 7 milionów złotych” dla policjantów z Krakowa! Teraz Krzysztof Stanowski apeluje o pomoc kolejnym poszkodowanym

Gdzie w takim zachowaniu kończy się reakcja stresowa, a zaczyna świadoma decyzja: „nagram to, bo to jest ważne albo będzie miało zasięg”?

Nie ma jednej wyraźnej granicy między zachowaniem automatycznym a świadomym. Reakcje stresowe i procesy poznawcze mogą przebiegać równocześnie. Myślę jednak, że warto odróżnić moment zetknięcia się z tragedią od późniejszych decyzji dotyczących nagrania.

Czymś innym może być sięgnięcie po telefon w pierwszych sekundach dramatycznego wydarzenia, a czymś innym późniejsze wybieranie fragmentów filmu, dodawanie komentarza czy publikowanie go w mediach społecznościowych. Na każdym z tych etapów mogą pojawiać się odmienne motywacje i inny zakres świadomej kontroli.

Ważna jest możliwość refleksji nad własnym zachowaniem. Możemy zrozumieć, że ktoś pod wpływem silnego stresu zareagował w sposób nieprzemyślany, a jednocześnie oczekiwać, że przed rozpowszechnieniem nagrania zastanowi się nad jego konsekwencjami. Rozumienie reakcji stresowej nie oznacza bowiem automatycznego usprawiedliwienia każdej późniejszej decyzji.

Czy media społecznościowe nauczyły nas patrzeć na wydarzenie jednocześnie jako uczestnik i potencjalny „twórca treści”?

Współczesne media społecznościowe zmieniły nie tylko sposób, w jaki komunikujemy się z innymi, ale również sposób, w jaki uczestniczymy w wydarzeniach.

Coraz częściej nie tylko czegoś doświadczamy, ale jednocześnie zastanawiamy się, czy warto to utrwalić i pokazać innym. Przeżywanie wydarzenia może więc łączyć się z jego dokumentowaniem oraz myśleniem o przyszłych odbiorcach.

Badania dotyczące autoprezentacji w Internecie pokazują, że poprzez publikowane treści budujemy również określony obraz siebie. Komunikujemy, co jest dla nas ważne, jakie mamy poglądy, w jakich wydarzeniach uczestniczymy.

Andersson i Sundin zwracają uwagę na interesujący paradoks: człowiek, który nagrywa tragedię, może być bardzo aktywny jako użytkownik mediów, a jednocześnie pozostawać bierny wobec osoby potrzebującej pomocy. To pokazuje, jak bardzo zmieniło się samo doświadczenie bycia świadkiem. Nasza obecność przy wydarzeniu może być skierowana jednocześnie ku temu, co dzieje się przed nami, i ku odbiorcom, którym chcemy to pokazać.

Nagranie może być rzetelnym świadectwem, a jednocześnie naruszać prywatność, intymność czy godność człowieka, którego przedstawia.

Jak powinien zachować się świadek tragicznego wydarzenia, który nie ma przygotowania medycznego ani doświadczenia w sytuacjach zagrożenia? Co jest najważniejsze: własne bezpieczeństwo, telefon pod 112, pomoc rannemu?

Przede wszystkim warto podkreślić, że nie musimy mieć specjalistycznego przygotowania medycznego, aby udzielić drugiemu człowiekowi ważnej, a czasem nawet ratującej życie pomocy. W sytuacji dramatycznego wydarzenia istotna jest jednak nie tylko gotowość do działania, ale także umiejętność rozpoznania zagrożenia.

Pierwszą zasadą jest zadbanie o bezpieczeństwo własne i innych osób. Jeśli zagrożenie nadal trwa, na przykład podczas strzelaniny, najważniejsze jest oddalenie się w bezpieczne miejsce lub znalezienie schronienia.

Nie mamy obowiązku podejmować działań, które narażają nas na utratę życia, ale nie znaczy, że nie możemy podjąć takiej heroicznej decyzji.

Kolejnym krokiem jest jak najszybsze wezwanie odpowiednich służb pod numerem 112 lub 999. Ważne, aby przekazać dokładne miejsce zdarzenia, opisać zagrożenie i poinformować o liczbie poszkodowanych. Jeżeli wokół nas są inni świadkowie, warto zwrócić się do konkretnej osoby z prośbą o wezwanie pomocy czy przyniesienie apteczki lub defibrylatora. W ten sposób możemy ograniczyć zjawisko rozproszenia odpowiedzialności, kiedy każdy zakłada, że ktoś inny już podjął działanie. Jeżeli miejsce jest bezpieczne, należy ocenić stan poszkodowanego i udzielić pierwszej pomocy zgodnie ze swoimi możliwościami.

W psychologicznej pierwszej pomocy podkreśla się znaczenie przywracania poczucia bezpieczeństwa, przewidywalności i wpływu na własną sytuację. Nie chodzi o to, aby zmuszać człowieka do rozmowy, uspokajać go za wszelką cenę czy zapewniać, że wszystko będzie dobrze. Czasami wystarczy spokojnie towarzyszyć, wyjaśniać, co się dzieje, uszanować jego granice i nie pozostawiać go samego, jeśli tego potrzebuje.

W takich chwilach szczególnego znaczenia nabiera również poszanowanie godności osoby poszkodowanej – ochrona jej prywatności, niewystawianie jej cierpienia na widok innych i powstrzymanie się od niepotrzebnego fotografowania czy filmowania.

Nie zawsze jesteśmy w stanie zapobiec tragedii ani uratować czyjeś życie. Możemy jednak podjąć działania, które zwiększą szanse na otrzymanie pomocy, a jednocześnie sprawić, że człowiek w chwili skrajnej bezradności doświadczy troski, szacunku i obecności drugiej osoby.

Nagranie może czasem stać się dowodem dla policji. Czy samo filmowanie można więc czasem uznać za racjonalne i pomocne? Gdzie jest granica dokumentowania zdarzenia i jak odróżnić to od niepotrzebnego epatowania tragedią?

W literaturze naukowej opisuje się zjawisko świadectwa obywatelskiego, w którym dokumentowanie wydarzeń może być formą działania na rzecz prawdy i sprawiedliwości. Jednak Andersson i Sundin zwracają uwagę, że samo przedstawienie prawdziwego wydarzenia nie rozstrzyga jeszcze o etycznym charakterze działania. Nagranie może być rzetelnym świadectwem, a jednocześnie naruszać prywatność, intymność czy godność człowieka, którego przedstawia.

Dlatego granicy nie szukałabym wyłącznie w samym akcie filmowania, lecz przede wszystkim w celu, sposobie wykorzystania nagrania i jego konsekwencjach. Można przecież przekazać materiał policji, nie rozpowszechniając go publicznie. Warto zadać sobie pytanie, czy pokazanie cierpienia konkretnego człowieka rzeczywiście służy ważnemu celowi, czy jedynie zaspokaja ciekawość odbiorców.

PRZECZYTAJ>>> „Serce mi pęka na myśl o tym, co spotkało niezwykły Kraków”. Patrick Wilson aktor znany z filmu „Jack Strong”

Dlaczego ludzie publikują obrazy śmierci, ciężko rannych czy przerażonych osób? Czy chodzi o potrzebę podzielenia się emocją, szok, uwagę innych, zasięg, czy poczucie bycia „pierwszym źródłem informacji”?

Myślę, że za publikowaniem obrazów tragicznych wydarzeń mogą kryć się bardzo różne potrzeby i motywacje. Nie zawsze musi chodzić o poszukiwanie sensacji czy zdobywanie popularności.

Badacze Linus Andersson i Ebba Sundin zwracają uwagę, że we współczesnej kulturze cyfrowej zmieniło się znaczenie fotografowania i nagrywania. Zdjęcia i filmy coraz częściej służą nie tylko utrwalaniu wspomnień, ale przede wszystkim komunikowaniu innym tego, czego doświadczamy. Kiedy jesteśmy świadkami czegoś niezwykłego, poruszającego czy przerażającego, możemy odczuwać potrzebę podzielenia się tym doświadczeniem. Nagranie staje się wówczas sposobem powiedzenia innym: „Zobaczcie, czego byłam świadkiem”.

Znaczenie może mieć również zwyczajna ludzka ciekawość. Autorzy przywołują zjawisko rubbernecking, czyli zatrzymywania się i przyglądania wypadkom czy nieszczęściom innych ludzi.

Dramatyczne wydarzenia przyciągają naszą uwagę, ponieważ są czymś niecodziennym, często niezrozumiałym i budzącym silne emocje. Sama ciekawość nie musi jeszcze świadczyć o braku empatii, ale też nie jest równoznaczna z troską o drugiego człowieka.

Może pojawiać się także potrzeba potwierdzenia własnej obecności przy czymś wyjątkowym. Dla niektórych osób ważne staje się nie tylko samo wydarzenie, ale również fakt, że były jego świadkami, że mają nagranie, którego inni nie posiadają, że mogą jako pierwsze opowiedzieć o tym, co się wydarzyło. W tym sensie publikacja może służyć również budowaniu własnego wizerunku czy zdobywaniu zainteresowania innych.

Nie możemy jednak pominąć jeszcze jednej, bardzo ważnej motywacji – potrzeby dania świadectwa. Nagranie może być próbą udokumentowania przemocy, ujawnienia niesprawiedliwości, zwrócenia uwagi opinii publicznej czy mobilizowania innych do pomocy. W takich sytuacjach dokumentowanie wydarzenia może mieć rzeczywistą wartość społeczną.

Warto pamiętać, że te różne motywacje mogą ze sobą współistnieć. Człowiek może być autentycznie poruszony tragedią, chcieć przekazać ważną informację, a jednocześnie doświadczać satysfakcji z zainteresowania, jakie wzbudza jego publikacja. Nie zawsze też w pełni uświadamiamy sobie, co nami kieruje.

Kiedy jesteśmy nadmiernie przeciążeni drastycznymi obrazami, nasza uwaga zaczyna koncentrować się bardziej na własnym napięciu, lęku czy potrzebie poradzenia sobie z tym, co zobaczyliśmy, niż na doświadczeniu drugiej osoby.

Czy Internet w jakiś sposób osłabia empatię? Czy patrząc przez ekran, łatwiej zapomnieć, że oglądamy prawdziwego człowieka, a nie scenę z filmu?

Nie powiedziałabym, że Internet sam w sobie osłabia empatię. Przeciwnie, obrazy ludzkiego cierpienia mogą nas głęboko poruszać, budzić współczucie, solidarność i potrzebę reagowania na krzywdę drugiego człowieka.

Warto jednak zastanowić się, co dzieje się z naszą wrażliwością, kiedy jesteśmy nieustannie konfrontowani z obrazami przemocy, śmierci i ludzkiego cierpienia.

Bardzo interesujące są tutaj badania E. Alison Holman, Dany Rose Garfin i Roxane Cohen Silver, opublikowane w 2024 roku w czasopiśmie „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Autorki zwracają uwagę, że oglądanie drastycznych obrazów rzeczywistych tragedii może wywoływać silne reakcje stresowe, nawet u osób, które nie były bezpośrednimi świadkami wydarzenia.

Co więcej, badania wskazują na pewien niepokojący mechanizm: im więcej takich obrazów oglądamy, tym większego napięcia i lęku możemy doświadczać. Z kolei nasilony lęk może skłaniać nas do dalszego poszukiwania informacji i ponownego oglądania dramatycznych materiałów. W ten sposób możemy znaleźć się w pewnym błędnym kole emocjonalnego przeciążenia.

I tutaj pojawia się ważne pytanie dotyczące empatii. Czy wielokrotne oglądanie cierpienia rzeczywiście pomaga nam lepiej rozumieć drugiego człowieka? Niekoniecznie. Silne poruszenie emocjonalne nie jest tym samym co empatia, a odczuwanie przerażenia nie musi prowadzić do działania na rzecz osoby cierpiącej.

Można przypuszczać, że kiedy jesteśmy nadmiernie przeciążeni drastycznymi obrazami, nasza uwaga zaczyna koncentrować się bardziej na własnym napięciu, lęku czy potrzebie poradzenia sobie z tym, co zobaczyliśmy, niż na doświadczeniu drugiej osoby. Nie oznacza to utraty empatii, ale może utrudniać refleksyjne odniesienie się do cudzego cierpienia. Istnieje więc ryzyko, że człowiek cierpiący stanie się dla nas przede wszystkim obrazem – kolejnym filmem, który można obejrzeć, skomentować czy udostępnić.

Dlatego myślę, że nie chodzi o to, abyśmy oglądali coraz więcej dramatycznych obrazów, żeby stawać się bardziej wrażliwi. Nie musimy przecież oglądać czyjejś śmierci, aby uznać ogrom cierpienia, jakie się z nią wiąże.

Empatia nie polega wyłącznie na tym, że cudze cierpienie wywołuje w nas silne emocje. Ważne jest również to, czy potrafimy zobaczyć w cierpiącym człowieku osobę i uwzględnić jej dobro w naszym zachowaniu.

ZOBACZ>>> „Dziękujemy, że stanęliście w obronie innych”. Tak jeden z krakowskich teatrów uhonorował bohaterskich policjantów

Dlaczego takie drastyczne materiały tak mocno przyciągają odbiorców? Skąd bierze się potrzeba oglądania czegoś, co jednocześnie nas przeraża i odpycha?

To bardzo interesujące zjawisko, ponieważ pokazuje pewną sprzeczność w naszym sposobie reagowania na zagrożenie. Z jednej strony obrazy przemocy, śmierci czy ludzkiego cierpienia wywołują w nas lęk, odrazę i naturalną potrzebę odsunięcia się od tego, co przerażające. Z drugiej strony mogą budzić silną ciekawość i potrzebę przyjrzenia się temu, co się wydarzyło. W psychologii opisuje się zjawisko tak zwanej ciekawości makabrycznej. Nie musi ono oznaczać fascynacji samym cierpieniem, ale może wiązać się z potrzebą rozpoznawania i rozumienia zagrożeń.

Badaczka Suzanne Oosterwijk wykazała w eksperymentach, że ludzie potrafią świadomie wybierać oglądanie obrazów przedstawiających śmierć i przemoc, nawet jeśli mają możliwość obejrzenia czegoś neutralnego. Co szczególnie interesujące, większe zainteresowanie budziły obrazy pokazujące dramatyczne sytuacje pomiędzy ludźmi niż same drastyczne obrażenia ciała. Można więc przypuszczać, że próbujemy w ten sposób nie tylko zobaczyć coś niezwykłego, ale również zrozumieć, co się wydarzyło, jak doszło do tragedii, jak zachowywali się ludzie.

Warto też odróżnić ciekawość od przyjemności. Możemy bardzo chcieć coś zobaczyć, a jednocześnie nie czerpać z tego żadnej przyjemności, a nawet żałować, że obejrzeliśmy dany materiał. Szczególnie dzieci i nastolatki mogą natknąć się na takie filmy bez ostrzeżenia.

Co powinni zrobić rodzice, jeśli dziecko zobaczyło nagranie śmierci lub ciężkiego postrzelenia? Najważniejsze jest, aby dziecko nie pozostało samo z tym, co zobaczyło.

Drastyczny obraz może uruchomić silny lęk, poczucie zagrożenia, bezradność czy trudność w rozumieniu tego, co się wydarzyło. Reakcja będzie zależała między innymi od wieku dziecka, jego wcześniejszych doświadczeń i możliwości emocjonalnych.

Pierwszym zadaniem rodzica nie powinno być szczegółowe wyjaśnianie wydarzenia, ale rozpoznanie tego, co dziecko przeżywa. Można zapytać: „Co zobaczyłeś? Co pomyślałeś, kiedy to oglądałeś? Czy coś cię przestraszyło?”. Ważne jest, aby nie bagatelizować emocji dziecka, ale też nie wzmacniać jego przerażenia. Nie należy zmuszać go do szczegółowego opowiadania o nagraniu ani ponownie go odtwarzać.

W tym kontekście bliska jest mi myśl van der Kolka o znaczeniu odzyskiwania poczucia bezpieczeństwa i możliwości regulowania pobudzenia po trudnym doświadczeniu. Dziecko potrzebuje dorosłego, który pomoże mu zrozumieć i uporządkować to, co zobaczyło. Spokojna obecność rodzica, rozmowa dostosowana do wieku i powrót do codziennych aktywności mogą wspierać ten proces. Warto też ograniczyć dalsze oglądanie takich materiałów i obserwować samopoczucie dziecka. Jeśli lęk, koszmary senne, nadmierna czujność czy wycofanie utrzymują się lub utrudniają codzienne funkcjonowanie, dobrze skorzystać z pomocy specjalisty.

Nie każde zetknięcie z drastycznym obrazem prowadzi do urazu psychicznego. Ważne jednak, jakiego wsparcia dziecko doświadcza po takim wydarzeniu.

Nie wystarczy zapytać, czy mieliśmy prawo nagrać dane wydarzenie. Trzeba również zapytać, czy mieliśmy moralne prawo upublicznić cierpienie drugiego człowieka.

Czy publikowanie drastycznych filmów może być dodatkową krzywdą wyrządzoną ofiarom i ich rodzinom? Jak psychologia patrzy na kwestię odebrania człowiekowi prywatności w najbardziej dramatycznym momencie jego życia?

Myślę, że to pytanie dotyka jednego z najważniejszych wymiarów całego problemu – godności człowieka i jego prawa do zachowania podmiotowości.

Kiedy człowiek doświadcza ciężkiego urazu, przemocy czy umierania, znajduje się często w sytuacji skrajnej bezradności. Nie może decydować o tym, kto na niego patrzy, kto rejestruje jego cierpienie i co później stanie się z jego wizerunkiem.

W perspektywie psychologicznej szczególnie istotne jest doświadczenie utraty wpływu na własną sytuację. Dodatkowe ujawnienie najbardziej intymnych chwil może pogłębiać poczucie naruszenia granic i bezsilności, jeśli osoba przeżyła zdarzenie.

W przypadku rodzin osób zmarłych konsekwencje mogą być równie dotkliwe. Bliscy mogą zostać skonfrontowani z obrazami ostatnich chwil życia ukochanej osoby, które są oglądane, komentowane i udostępniane przez obcych ludzi. Taka sytuacja może utrudniać przeżywanie żałoby i prowadzić do kolejnego cierpienia, choć nie musi tak oddziaływać na każdą rodzinę.

Andersson i Sundin podkreślają, że etyka komunikacji wymaga nie tylko prawdziwości przekazu, ale również troski, szacunku i ochrony ludzkiej godności. Dlatego wydaje mi się, że nie wystarczy zapytać, czy mieliśmy prawo nagrać dane wydarzenie. Trzeba również zapytać, czy mieliśmy moralne prawo upublicznić cierpienie drugiego człowieka.

Myślę, że warto próbować rozumieć człowieka w chwili, kiedy staje wobec wydarzenia przekraczającego jego możliwości poradzenia sobie. Nie zawsze wiemy, dlaczego reaguje w określony sposób, dlatego powinniśmy zachować ostrożność w ocenianiu jego pierwszych zachowań. Ale jednocześnie żyjemy w świecie, w którym niemal każdy z nas może być nie tylko świadkiem, ale także osobą przekazującą innym obraz czyjegoś cierpienia.

I tutaj pojawia się nasza odpowiedzialność. Bo najważniejsze nie jest to, czy potrafimy zarejestrować dramat drugiego człowieka, ale czy w tej dramatycznej chwili nadal potrafimy dostrzec w nim osobę, której należy się troska, szacunek i godność.

---

Dr Urszula Miernik – doktor nauk humanistycznych w specjalności nauk o rodzinie, psychoterapeutka, na co dzień pracująca w gabinecie psychoterapeutycznym z dorosłymi osobami i z parami oraz kobietami w ciąży; badawczo zainteresowana macierzyństwem w jego różnych odsłonach. 5 listopada 2026 roku mianowana nową diecezjalną delegatką ds. ochrony małoletnich i bezbronnych w Archidiecezji Krakowskiej.

Więcej ciekawych artykułów znajdziesz na stronie głównej: stacja7.pl